Quy hoạch Hồ Gươm và sông Hồng: Đổi mới phát triển nhưng không làm đứt gãy lịch sử

Để giúp quý vị có cái nhìn chuyên sâu về tầm nhìn quy hoạch cũng như bài toán bảo tồn di sản, phóng viên Ban VOV Giao thông quốc gia đã có cuộc Đối thoại với KTS Phạm Thanh Tùng, Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam. 

PV: Thưa KTS Phạm Thanh Tùng, Hà Nội đang lấy ý kiến về việc điều chỉnh quy hoạch không gian Hồ Gươm gắn kết với Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng. Dưới góc độ chuyên môn, ông đánh giá như thế nào về tư duy quy hoạch lần này và ý nghĩa kết nối giữa hai không gian mang tính biểu tượng của Thủ đô?

KTS Phạm Thanh Tùng: Tôi cho rằng quan điểm của Hà Nội khi quy hoạch chỉnh trang Hồ Gươm gắn kết với Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng là hoàn toàn đúng đắn. Trong thế kỷ 20, chúng ta đã lập nhiều quy hoạch như năm 1998, năm 2011, và bây giờ là Quy hoạch tổng thể Hà Nội với tầm nhìn 100 năm. Điểm đặc biệt nổi bật của quy hoạch lần này là nâng tầm và trả lại đúng vị trí cho sông Hồng.

Đô thị không còn quay lưng ra sông như trước mà chính thức quay mặt ra sông, biến sông Hồng trở thành "phòng khách" của đô thị.

Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng được định vị kéo dài khoảng 40 km, phát triển sang bờ Bắc và Đông Bắc để kết nối toàn bộ khu vực, đặc biệt là trục Hồ Tây – Cổ Loa – Gia Bình. Đây không chỉ là trục hạ tầng kỹ thuật nhằm giải quyết bài toán chống ngập hay sạt lở bờ sông, mà còn là một "trục lịch sử" kết nối các thời kỳ phát triển.

Chúng ta có Cổ Loa 2.000 năm, Thăng Long 1.000 năm và một Hà Nội đang tiến tới mốc 100 năm độc lập của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Đặc biệt, đây là trục "đại lộ cảnh quan" – yếu tố cảnh quan được tôn trọng hàng đầu. Quy hoạch đã tính toán phù hợp với đặc trưng địa thủy văn của dòng sông bên lở bên bồi, nơi tích tụ phù sa tạo nên Đồng bằng Bắc Bộ hàng triệu năm qua.

Dọc theo 11 xã ven sông là hệ thống di tích lịch sử phong phú, khi được kết nối đúng hướng sẽ trở thành một "bảo tàng sống", kể lại câu chuyện 1.000 năm Thăng Long, câu chuyện sông Hồng và truyền thuyết nỏ thần Cổ Loa.

Việc kết nối Hồ Gươm với trục sông Hồng – mở con đường hướng từ Hồ Gươm ra sông – chính là sự kết nối di sản của ngày hôm nay với di sản của tương lai, tạo nên dòng chảy lịch sử liền mạch hướng ra biển Đông.

PV: Khu vực Hồ Gươm luôn được xem là "trái tim" của Thủ đô. Khi tiến hành chỉnh trang, mở rộng không gian 67 ha quanh Hồ Gươm, theo ông đâu là nguyên tắc cốt lõi để việc "đổi mới phát triển" không làm đứt gãy lịch sử hay can thiệp quá mức vào di sản?

KTS Phạm Thanh Tùng: Hồ Gươm là không gian linh thiêng. Nếu Ba Đình là trái tim của cả nước thì Hồ Gươm là trái tim của Hà Nội, nơi lưu giữ hồn cốt Thăng Long và chứa đựng những huyền thoại mang biểu tượng hòa bình. Vì vậy, khi cải tạo và chỉnh trang, nguyên tắc quan trọng nhất là không được đập phá quá nhiều làm đứt gãy dòng chảy lịch sử. Lịch sử luôn là sự bồi đắp liên tục từ quá khứ, hiện tại cho đến tương lai.

Trước đây, tư duy cũ khiến trụ sở UBND Thành phố hay Tòa thị chính quay mặt ra Hồ Gươm và quay lưng ra sông Hồng, coi sông Hồng chỉ là sân sau. Ngày nay, với tư duy chính trị tầm vóc, chúng ta cải tạo để công trình nhìn ra sông Hồng, lưng tựa vào núi phía Tây và hướng ra biển Đông.

Bên cạnh đó, các công trình quanh Hồ Gươm vốn có quy mô rất khiêm nhường như Tháp Bút, Đài Nghiên, đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc, ngoại trừ Nhà Hát lớn thành phố cao 36m. Quy chế quản lý khu vực Hồ Gươm trước đây cũng khống chế chiều cao không quá 6 tầng (25m). Việc cải tạo vì thế phải hết sức thận trọng; từng cây cổ thụ, từng lối đi quanh hồ đều thì thầm kể câu chuyện lịch sử.

Ngay cả việc di dời Tượng đài "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh", nếu có di chuyển cũng nên đặt lại trong chính khu vực Hồ Gươm đã được cải tạo, bởi đó là dấu tích ghi nhớ 60 ngày đêm bất tử bảo vệ Thủ đô theo lời kêu gọi của Bác Hồ. Tương tự, chúng ta không nên đập bỏ Bưu điện Hà Nội để dựng lại chùa Báo Ân.

Dấu ấn của thời đại Hồ Chí Minh hay dấu tích Tháp Hòa Phong mà người Pháp giữ lại đều là những mắt xích lịch sử cần được trân trọng giữ gìn.

PV: Trong phương án quy hoạch đang được nghiên cứu, có đề xuất xây dựng hạng mục Khải Hoàn Môn tại khu vực Hồ Gươm. Góc nhìn của ông về đề xuất này như thế nào, và làm sao để tổ chức không gian khu vực Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục một cách hài hòa nhất?

KTS Phạm Thanh Tùng: Quan điểm của tôi là chúng ta không nên đặt một công trình hoành tráng tại đây để làm "biểu tượng". Bản thân Hồ Gươm đã chứa đựng rất nhiều biểu tượng di sản độc đáo.

Đối với khu vực Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, tôi nhìn nhận đây chính là "phòng khách" của khu vực Hồ Gươm. Khi người dân di chuyển từ các con phố chật hẹp như Hàng Gai, Hàng Đào hay khu phố cổ đi ra, không gian mở ra một khoảng cây xanh, hồ nước thoáng đãng. Bằng tự nhiên, đó đã là một "cánh cổng mềm" mở ra. Chúng ta không cần phải xây dựng thêm một công trình cứng hay Khải Hoàn Môn hoành tráng làm gì.

Chính những không gian mở đó đã là biểu tượng của Hồ Gươm. Điều kiến trúc sư hay các nhà quy hoạch cần làm là tạo ra hạ tầng không gian tốt để chính nhân dân và thế hệ trẻ (Gen Z) tham gia sáng tạo. Nơi đó có thể trở thành không gian văn hóa, tổ chức hội chợ hoa mùa xuân hay các ngày hội cộng đồng, nơi người dân tự tay tạo nên biểu tượng cho thời đại của mình. Đó mới là triết lý kiến trúc đô thị nhân văn.

PV: Cùng với cảnh quan mặt đất, Hà Nội cũng đang phát triển hạ tầng ngầm khu vực Hồ Gươm. Đồng thời, ông từng nhấn mạnh vai trò "chủ thể" của người dân trong đồ án quy hoạch. Ông có thể chia sẻ rõ hơn về hai yếu tố này?

KTS Phạm Thanh Tùng: Về giao thông, quanh Hồ Gươm từ xưa đã tổ chức giao thông một chiều, chuyển động êm đềm như một chiếc đèn kéo quân khổng lồ. Hiện nay, Hà Nội đang kết nối các công trình ngầm như nhà ga C9 với C6 tuyến đường sắt đô thị. Việc đưa các hoạt động giao thông và thương mại xuống tầng hầm sẽ tạo ra một "Hồ Gươm thứ hai" hiện đại, nhộn nhịp ở dưới lòng đất, trong khi mặt đất vẫn giữ được sự bình lặng. Sự kết nối giữa nét hiện đại ngầm bên dưới và sự cổ kính bên trên là một hướng đi rất tốt.

Tuy nhiên, yếu tố quyết định sự thành công của quy hoạch Hồ Gươm và Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng chính là cách chúng ta ứng xử với người dân. Việc lấy ý kiến nhân dân không thể làm qua loa bằng vài chục trang giấy gửi về phường. Cần phải truyền thông công khai, nghiêm túc trên các cơ quan báo chí chính thống để người dân hiểu rõ tầm vóc quy hoạch.

PV: Xin trân trọng cảm ơn KTS Phạm Thanh Tùng về những chia sẻ rất tâm huyết và sâu sắc.