Quạt Chàng Sơn, Giữ hồn nghề qua những cánh quạt

Một chiếc quạt giấy có thể kể được câu chuyện gì về một làng nghề hàng trăm năm tuổi? Ở Chàng Sơn, câu trả lời nằm trong tiếng tre chẻ, tiếng giấy sột soạt và đôi tay người thợ. Nhưng điều gì sẽ xảy ra khi những cánh quạt ấy được trao vào tay thế hệ trẻ? Mời quý vị cùng chúng tôi đi tìm câu trả lời.

Từ những thanh tre mộc mạc và những tờ giấy nhiều màu sắc, người Chàng Sơn làm nên những chiếc quạt mang dấu ấn riêng của làng nghề. Để có một chiếc quạt hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, từ xử lý tre, làm nan, ghép khung đến bồi giấy, trang trí. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự khéo léo và kiên trì.

Nhưng với những người lần đầu trải nghiệm, có lẽ điều đáng nhớ nhất lại bắt đầu từ một công việc rất nhỏ, đó là tự tay làm ra chiếc quạt của riêng mình.

“Cháu cảm thấy khá là vui và hạnh phúc vì được đến đây cùng trường. Và cháu cảm thấy rất là vui vì được làm một cái quạt. Mặc dù nó cũng chưa đẹp lắm nhưng mà cháu cảm thấy cũng khá là hạnh phúc khi được làm nó ạ.”

“Con cảm thấy rất là vui và hào hứng vì được tham gia một hoạt động ngoại khóa mới, được tìm hiểu thêm về các làng nghề truyền thống tại Việt Nam.”

“Lúc đầu thì con đã biết được là làm quạt thì phải cần đến 17 đến 20 công đoạn, nhưng mặc dù bọn con chỉ làm một công đoạn thôi nhưng mà con đã thấy công đoạn này nó đã rất cần phải cần sự tỉ mỉ và nó đã rất khó rồi.”

Chỉ một công đoạn nhỏ cũng đủ để các em nhận ra sự cầu kỳ phía sau một sản phẩm tưởng như giản đơn. Bởi nghề làm quạt ở Chàng Sơn không chỉ cần đôi tay khéo léo, mà còn cần kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ. Từ những vật liệu quen thuộc như tre, giấy, người thợ phải biến chúng thành một sản phẩm vừa có giá trị sử dụng, vừa mang theo những nét riêng của làng nghề.

Với nghệ nhân Nguyễn Thị Tuấn, giữ nghề trước hết là trách nhiệm của một người con Chàng Sơn. Bởi phía sau mỗi chiếc quạt không chỉ là một công việc mưu sinh, mà còn là tinh hoa của những thế hệ đi trước.

"Là người con của làng Chàng Sơn, mảnh đất trăm nghề vốn tự hào với nghề làm quạt phát triển hàng mấy trăm năm nay, tôi không thể đành lòng quay lưng lại. Mình phải làm sao để gìn giữ tinh hoa của các cụ và truyền lại cho thế hệ trẻ, không chỉ các bạn trong làng mà cả ở ngoài làng và nhiều nơi khác, để đưa những chiếc quạt Chàng Sơn vươn cao, vươn xa ra thế giới."

Từ suy nghĩ của người nghệ nhân, câu chuyện giữ nghề vì thế không chỉ dừng ở việc tiếp tục làm ra những chiếc quạt. Quan trọng hơn là làm thế nào để thế hệ trẻ biết đến nghề, hiểu được giá trị của những sản phẩm thủ công và có cơ hội trực tiếp chạm vào những công đoạn mà người thợ đã gắn bó cả đời.

Anh Phạm Văn Hiếu, giáo viên hệ Grit School, Trường Tiểu học, THCS Tây Hà Nội, có dịp đưa các em học sinh đến trải nghiệm tại làng nghề. Theo anh, đây là cách để những kiến thức về văn hóa, truyền thống không chỉ nằm trên trang sách, mà trở nên gần gũi, sinh động qua từng vật liệu, thao tác và câu chuyện của người làm nghề.

"Khi đến với các làng nghề truyền thống, các em không chỉ được khám phá nét văn hóa và truyền thống địa phương mà còn hiểu rõ hơn về nguồn cội của mình. Trong suốt hành trình học tập, giáo dục trải nghiệm là hoạt động giúp thế hệ trẻ tiếp thu kiến thức một cách chân thực nhất, đánh thức trọn vẹn mọi giác quan khi được học tập trực tiếp tại thực địa".

Ở Chàng Sơn, những người thợ vẫn miệt mài giữ lại kỹ thuật làm quạt thủ công, đồng thời mở cánh cửa làng nghề để người trẻ được trải nghiệm và hiểu hơn về giá trị của nghề truyền thống. Bởi đôi khi, để một nghề được tiếp nối, không nhất thiết phải bắt đầu từ những điều lớn lao. Chỉ cần một lần tự tay vót nan, bồi giấy, làm quạt; một lần lắng nghe câu chuyện của người nghệ nhân, người trẻ đã có thể hiểu vì sao một sản phẩm nhỏ bé lại được nâng niu qua nhiều thế hệ./. 

Đền Sóc - Dấu chân Thánh Gióng nơi non thiêng Sóc Sơn

Mỗi vùng đất đều có một câu chuyện để kể. Ở Sóc Sơn, câu chuyện ấy gắn với Thánh Gióng – một biểu tượng vừa huyền thoại, vừa rất gần gũi trong đời sống tâm linh của người Việt. Hãy cùng chuyện trò với nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến – người có nhiều năm nghiên cứu về văn hoá Hà Nội để tìm hiểu về câu chuyện này.

PV: Thưa nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến, theo ông, điều gì khiến câu chuyện Thánh Gióng vẫn sống trong đời sống hôm nay, không chỉ như một truyền thuyết?

Nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến: Đầu tiên phải nói nó là một truyền thuyết, bởi vì mọi truyền thuyết của người Việt nói chung đều mang một ý nghĩa. Hay nói cách khác, đó chính là tâm thức của người Việt xưa.

Ý nghĩa của chuyện Thánh Gióng là gì? Tức là khi đất nước có giặc ngoại xâm thì dù già, trẻ, lớn, bé đều phải đứng dậy đánh giặc để bảo vệ Tổ quốc, giữ gìn lãnh thổ, cương vực của mình. Cho nên chuyện Thánh Gióng mang ý nghĩa là tinh thần chống ngoại xâm của người Việt Nam.

Tinh thần trong truyền thuyết đấy có ảnh hưởng, hay nói cách khác là nó vẫn luôn là tinh thần của người Việt Nam từ khi truyền thuyết ra đời cho đến ngày nay. Chắc chắn không chỉ ngày hôm nay mà trong tương lai, tinh thần chống giặc ngoại xâm, bảo vệ Tổ quốc của người Việt Nam sẽ vẫn là một cái gì đó không bao giờ có thể mất được trong mỗi con người Việt Nam.

PV: Theo ông, khi một di tích trở thành điểm đến du lịch, làm sao để giá trị tâm linh không bị “làm nhẹ đi”?

Nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến: Có hai cách để giữ gìn truyền thuyết và các giá trị tâm linh gắn với truyền thuyết đấy: Thứ nhất: Chúng ta phải kể những câu chuyện cho du khách nghe. Thứ hai: Vật chất hóa truyền thuyết đó. Ví dụ như ở Sóc Sơn người ta đã dựng tượng Thánh Gióng, một biểu tượng Thánh Gióng ở Sóc Sơn rồi.

Trong sách vở, báo chí và trong dân gian thì người dân sống ở vùng Sóc Sơn quá hiểu và rất thuộc chuyện Thánh Gióng đấy. Cho nên để một truyền thuyết tồn tại và để du khách hiểu được thì chỉ có hai cách thôi: Kể chuyện cho họ nghe và dựng một biểu tượng, qua biểu tượng đó thì thuyết minh cho họ cả câu chuyện, cả truyền thuyết đó.

PV: Xin cảm ơn những chia sẻ của nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến.

Có những nơi người ta không chỉ đến để tham quan, mà để tìm một sự kết nối sâu hơn – với lịch sử, với niềm tin, và với chính mình. Đền Sóc là một nơi như thế.