Qua vòng xoay Lăng Cha Cả, ngược dòng ký ức Sài Gòn

Qua bao lần đổi thay, vòng xoay Lăng Cha Cả vẫn hiện hữu như một chứng nhân, kết nối quá khứ với hiện tại, để mỗi người khi đi ngang đều có thể bắt gặp đâu đó một phần ký ức của thành phố mang tên Bác.

Có những địa danh trên bản đồ thành phố không chỉ là một điểm giao thông. Chúng còn là nơi lưu giữ ký ức, là chiếc cầu nối giữa hôm qua và hôm nay, giữa quá khứ và hiện tại. Lăng Cha Cả là một nơi như thế.

Giữa dòng xe ngược xuôi không ngơi nghỉ, vòng xoay Lăng Cha Cả mỗi ngày đón hàng chục ngàn lượt người qua lại. Những bánh xe lăn vội, những chuyến bay cất cánh từ sân bay Tân Sơn Nhất, những con đường rộng mở nối thành phố với muôn nơi... tất cả tạo nên nhịp sống hối hả của một đô thị không ngừng chuyển động. Nhưng ít ai biết rằng, ngay dưới nhịp sống ấy từng tồn tại một công trình mang dấu ấn của gần hai thế kỷ lịch sử. Một nơi từng gắn với biết bao câu chuyện của vùng đất Gia Định - Sài Gòn.

GS.TS Vũ Gia Hiền - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu ứng dụng văn hóa du lịch, trực thuộc Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam cho biết: "Đêm 29 và ngày 30/4/1975, các đoàn xe của quân giải phóng tiến vào. Bộ Tổng tham mưu của quân ngụy nằm ở – nay thuộc địa bàn Quân khu 7 – từng là nơi quân nguỵ tập trung áp sát và bắn cháy một số xe tăng của ta. Trong chiến dịch giải phóng Sài Gòn năm 1975, đây chính là khu vực diễn ra giao tranh ác liệt nhất, nơi nhiều chiến sĩ đã ngã xuống ngay trước giờ phút chiến thắng.

Dù lịch sử ghi dấu ấn đậm nét về trận đánh này, nhưng về sau khu vực đó không có công trình biểu tượng nào được lưu giữ, người đời sau chủ yếu chỉ biết qua sách báo. Nhưng có cái tên gọi Lăng Cha Cả thì người ta vẫn tôn trọng cái tên đấy, và tự nhiên cái tên đấy trở thành văn hóa bất thành văn."

Ngày nay, cái tên Lăng Cha Cả vẫn còn đó, dù lăng đã không còn hiện diện.

Ngược dòng thời gian về đầu thế kỷ XIX, tại vùng đất khi ấy còn khá thưa thớt dân cư, một ngôi mộ lớn được xây dựng để an táng Giám mục Bá Đa Lộc - người phương Tây có tên Pierre Pigneau de Béhaine.

Ông là người từng đồng hành cùng chúa Nguyễn Ánh trong giai đoạn nhiều biến động của lịch sử dân tộc. Sau khi mất vào năm 1799, ông được an táng tại nơi sau này người dân quen gọi bằng cái tên rất mộc mạc: Lăng Cha Cả.

GS.TS Vũ Gia Hiền - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu ứng dụng văn hóa du lịch, trực thuộc Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam cho biết: "Khi nói Lăng Cha Cả thì người ta phải thấy rằng đúng hồi xưa ở đấy có một cái lăng, Lăng Cha Cả hay còn gọi là lăng của linh mục Bá Đa Lộc, người Pháp. Và chính Bá Đa Lộc là người đã giúp cho Nguyễn Ánh đem quân, tuyển quân đội riêng của ông từ Pháp sang giúp Nguyễn Ánh để đánh thắng nhà Nguyễn Quang Trung (Nguyễn Huệ). Đến năm 1980, do giải tỏa và xây dựng đường nên lăng này được phá đi và làm cho khu vực đấy gọi là Lăng Cha Cả. Đấy cũng chính là lịch sử của Lăng Cha Cả. Nên tên Lăng Cha Cả bây giờ chỉ còn tên, còn cái lăng thì đã bị phá để mở rộng đường giao thông như bây giờ."

Suốt nhiều thế hệ, khu lăng không chỉ là nơi tưởng niệm một nhân vật lịch sử mà còn trở thành một địa danh quen thuộc của Sài Gòn. Người ta hẹn nhau ở Lăng Cha Cả, bắt xe ở Lăng Cha Cả, hay đơn giản là lấy nơi ấy làm cột mốc để chỉ đường. Dần dần, cái tên ấy vượt khỏi ý nghĩa của một công trình kiến trúc để trở thành một phần trong ký ức đô thị.

Năm tháng trôi qua, thành phố lớn lên từng ngày. Những con đường được mở rộng, sân bay Tân Sơn Nhất không ngừng phát triển, nhu cầu giao thông ngày càng lớn. Đến đầu những năm 1980, khu lăng được di dời để phục vụ quy hoạch đô thị. Công trình không còn, nhưng tên gọi vẫn ở lại như một cách thành phố gìn giữ ký ức của mình. Có lẽ, đó cũng là điều rất đặc biệt của Sài Gòn.

Thành phố này luôn biết cách bước về phía trước nhưng cũng không hoàn toàn bỏ quên những dấu chân của quá khứ. Có những công trình đã biến mất, có những con đường đã đổi tên, có những hàng cây không còn như xưa... nhưng trong ký ức của người dân, chúng vẫn sống bằng những cái tên thân thuộc được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Với nhiều người lớn tuổi, đi ngang vòng xoay Lăng Cha Cả là đi ngang một miền ký ức. Họ nhớ con đường ngày nào còn thưa xe, nhớ những hàng me đổ bóng, nhớ những chuyến xe lam, những chiếc xe đò xuôi ngược đưa người về miền Tây, miền Đông. Họ nhớ cả những buổi chiều nắng vàng phủ lên cánh cổng sân bay cũ, nơi tiễn người đi và cũng là nơi đón những cuộc đoàn viên.

"Chạy xe ôm truyền thống, chú đứng đây 34 năm rồi. Bây giờ Nhà nước làm cái này chú thấy đẹp, quá tuyệt vời! Rất là thoáng, cũng đỡ kẹt xe, đèn đồ nó sáng, nó mỹ quan hơn."

"Rất là tự hào nha! Thấy biểu tượng này ở gần sân bay, cho nên là khi có du khách đi ngang người ta sẽ gây ấn tượng cho du khách rất là nhiều."

"Cô thấy vòng xoay này rất là khang trang, mới mẻ mà rất sạch sẽ. Cô thấy rất là mừng chứ lúc trước không có được vậy. Khu vực này quá mừng nên khang trang mà sáng sủa. Đi ngang ai cũng nhìn, lúc trước đâu có ai nhìn, lúc này đi ngang ai cũng nhìn hết."

"Nó vừa không gian xanh, đẹp, thoáng hơn, nên cái vòng xoay mà xây lại thay cho quả cầu cũ cũng là những cái tích cực. Và có lẽ là những người quy hoạch càng về sau càng có tầm nhìn về bề rộng, thoáng, xanh - sạch - đẹp nhiều hơn so với quy hoạch trước."

Còn với lớp trẻ hôm nay, Lăng Cha Cả có thể chỉ là một điểm định vị trên bản đồ số, là nơi thường xuyên ùn xe vào giờ cao điểm hay là nút giao quen thuộc trên đường đến sân bay. Thế nhưng, mỗi địa danh đều có một câu chuyện phía sau tên gọi của mình. Và khi biết được câu chuyện ấy, mỗi lần đi qua vòng xoay này sẽ không còn đơn thuần là đi qua một giao lộ, mà là đi qua một lát cắt của lịch sử thành phố. Điều kỳ diệu của ký ức là dù thời gian có phủ lên bao lớp bụi, chỉ cần một cái tên cũng đủ đánh thức cả một vùng hồi ức. Lăng Cha Cả là một cái tên như thế.

Đô thị rồi sẽ còn tiếp tục đổi thay. Những công trình mới sẽ mọc lên, những tuyến đường sẽ được mở rộng, những cây cầu sẽ nối thêm những bờ vui. Đó là quy luật tất yếu của một thành phố đang phát triển.

Nhưng giữa dòng chảy không ngừng ấy, điều làm nên chiều sâu của một đô thị không chỉ là những tòa nhà cao tầng hay những đại lộ rộng lớn, mà còn là khả năng gìn giữ ký ức. Bởi một thành phố chỉ thật sự có hồn khi mỗi địa danh đều mang trong mình một câu chuyện, mỗi con đường đều chất chứa dấu chân của thời gian.

Để rồi, mỗi lần đi qua vòng xoay Lăng Cha Cả, giữa tiếng xe cộ hòa cùng nhịp sống tất bật, ta vẫn có thể lặng đi trong một khoảnh khắc. Bởi ở nơi tưởng chừng chỉ là một giao lộ ấy, vẫn thấp thoáng bóng dáng của Sài Gòn xưa — một Sài Gòn dung dị, nghĩa tình, luôn biết nâng niu quá khứ để vững vàng bước vào tương lai. 

SỐNG Ở SÀI GÒN: Mến Sài Gòn từ câu chuyện “nhà quê” lên tỉnh

Có nhiều cơ duyên để những người con tỉnh lẻ đến với Sài Gòn – TP.HCM, như: học tập, khởi nghiệp, khám chữa bệnh hay du lịch. Với vị trí là một đô thị hiện đại, Sài Gòn tinh ý nhận ra những e dè của người khách quê, luôn nhẹ nhàng chỉ bước, để người đến đất này vượt khỏi cảm giác bơ vơ, lạ lẫm, sợ bị chê cười.

Sài Gòn không phán xét, đánh giá ai cả, chỉ cần thật tâm muốn đến hoặc ở lại, Sài Gòn sẽ rộng cửa đón chào. Cùng cảm nhận về một thành phố tất bật, sôi động, bận rộn nhưng vẫn có khoảng trống dành cho sự tinh tế, tử tế và mến khách.

Sài Gòn - TP.HCM, nơi mật độ dân số ngày một tăng, nơi các công trình ngày một cao và san sát, nơi những dịch vụ cộng đồng ngày càng tiệm cận với hàng hà nhu cầu của con người. Vẫn là chốn gợi cho người xứ xa nhiều điều để tò mò.

Điều gì làm đất này thu hút đến vậy? Đây có lẽ cũng là câu hỏi rất nhiều người đã tự đặt ra cho chính mình, bởi sau những trở ngại đeo mang giữa Sài Gòn – TPHCM, người ta vẫn rất khó để chọn: ở lại hay trở về?

Với tôi, sức hút của Sài Gòn không dừng lại ở sự xa hoa, đầy đủ và nhiều cơ hội. Sức hút ấy còn hiện diện trong lối sống của cư dân đô thị, họ không hoa mỹ, không phô trương, chỉ nhẹ nhàng, từ tốn và tử tế trong đối đãi.

Sài Gòn – TP.HCM, người ta vẫn kháo nhau rằng “đất này thứ gì cũng có”. Có lẽ đây là lý do hợp lý để người ta có cho mình một cơ duyên để chạm chân đến đô thị này.

Ở Sài Gòn, nơi xuất hiện khách vãng lai tỉnh lẻ nhiều nhất có lẽ là bệnh viện tuyến đầu. Nơi không phải địa phương nào cũng được sở hữu. Lặn lội từ quê lên tỉnh, men theo biết bao trục đường cao tốc, băng qua không ít cánh đồng, nhìn Sài Gòn bằng ánh mắt của người ở quê, thật thà, chất phác, chắc chắn những vị khách xa này cũng đau đáu trong mình những nghi ngại, e dè.

Nhưng những mới mẻ và lạ lẫm sẽ nhanh chóng được thay thế bằng sự dễ chịu và an tâm qua cách nhiệt tình, cởi mở và tinh ý của người sống ở Sài Gòn, họ biết những vị khách bất đắc dĩ đang vướng mắc ở đâu, bỡ ngỡ ra sao trước sự mới lạ, hiện đại của đường xá, hay những dịch vụ công cộng như metro, xe buýt, thang máy. Kiểu vậy.

Thêm một điều đáng quý nữa ở Sài Gòn là những bảng chỉ dẫn được gắn cố định tại các góc đường, đó là những tấm bảng dùng ngôn từ dân dã, có khi còn gặp vấn để về chính tả, màu sắc, bố cục nội dung cũng chưa chặt chẽ và bắt mắt, nhưng đó là tấm lòng họ muốn gửi đến những người từ quê lên thành phố. Nếu người ta không đủ tử tế, người ta đã chẳng có lý do để làm những chuyện “bao đồng” như thế.

Sài Gòn cũng là nơi tập trung rất nhiều các trung tâm giáo dục. Hàng năm, độ tháng 9 tháng 10, sinh viên năm nhất mọi miền đổ về đây với đôi mắt trong veo của một đứa trẻ mới lớn, tất nhiên những bạn trẻ này cũng lần đầu và ngỡ ngàng với nhiều thứ, mong muốn khám phá nhưng cũng ngại ngần trước những hiện đại mà quê hương mình chưa có.

Đặc thù người sống ở Sài Gòn đa phần đều xuất thân từ tỉnh lẻ, họ đủ trải nghiệm để nhận ra những khó khăn của các vị khách mới, và đôi khi nhìn vào những bạn trẻ của bây giờ, họ lại ngẫm về mình của tuổi 18, đôi mươi, cứ thế chẳng nghĩ suy gì, họ vô thức trở thành “người dẫn đường”.

Người ở quê thường có câu “Lên Sài Gòn chơi”, “Lên Sài Gòn khám bệnh” hay  “Lên Sài Gòn học đại học”. Phía sau câu nói này có thể là cảm xúc háo hức, trông đợi hay chút nao núng trong lòng. Tùy từng trường hợp, mục đích khác nhau.

Và Sài Gòn – TP.HCM đã làm rất tốt vai trò của mình, một thành phố phát triển mọi mặt, đi nhanh tiến ra khu vực và thế giới nhưng cũng có khoảnh khắc thật chậm, thật kiên nhẫn để đồng hành cùng bà con từng chỉ quen thuộc với cảnh sắc thôn quê, từng có cảm giác “sợ hãi” đất này.

Có rất nhiều lý do để người ta chọn đến Sài Gòn, có người chọn ở lại thật lâu, có người ghé thăm trải nghiệm, có người bất đắc dĩ phải ghé ngang. Chỉ cần một lần đến, tin rằng người ta sẽ nhìn, sẽ cảm Sài Gòn bằng một ánh mắt và trái tim thật khác.

Sài Gòn gần gũi, hào sảng, tử tế, một phần cũng bởi đất này đa phần là những còn người tha hương tìm mơ ước. Khi người ta đủ điều kiện để đặt mình vào vị trí của người khác, đủ hiểu sâu về cảm xúc của người đối diện, họ sẽ rất rộng lòng nhanh chóng giúp người khác vượt qua những trở ngại trong lòng.

Cứ thế Sài Gòn vẫn thênh thang, rộng rãi đường, mở lòng chào đón bất cứ ai thật tâm muốn đến và ở lại.

Và người ta vô thức thương Sài Gòn từ những điều như thế.