Phục dựng một chữ Kính

Ai từng vào Hoàng thành Thăng Long hẳn nhớ bậc thềm đá chạm rồng trước nền điện Kính Thiên. Đặt bàn tay lên thân rồng, đá mát lạnh, vảy mòn nhẵn vì mưa nắng mấy trăm năm. Cái mát lạnh ấy gần như là thứ duy nhất còn chạm được của một tòa chính điện.

Sáng hôm kia, dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên chính thức khởi công. Hơn 1.680 tỷ đồng, thực hiện đến năm 2030, sau mười lăm năm nghiên cứu liên ngành.

Cần nhớ rằng thứ chúng ta định dựng lại đã mất từ rất lâu. Điện Kính Thiên khởi dựng năm 1428 dưới triều Lê Thái Tổ, hoàn chỉnh dưới triều Lê Thánh Tông. Năm 1816, vua Gia Long cho hạ giải, dựng điện Long Thiên trên nền cũ. Năm 1886, người Pháp phá nốt để làm công trình quân sự. Nghĩa là đã hơn hai trăm năm, không một người nào còn sống từng được nhìn thấy nó. Dưới nền điện là sáu mét địa tầng, chồng lên nhau chừng một nghìn ba trăm năm, từ thời Đại La cho tới thời Nguyễn.

Người xưa đặt tên chính điện không bằng chữ Uy, chữ Quyền, mà bằng chữ Kính. Kính Thiên là kính trời. Nơi quyền lực cao nhất của Đại Việt lại mang tên một thái độ kính ngưỡng. Tôi nghĩ đấy là chìa khóa để bàn chuyện phục dựng hôm nay.

Phục dựng vốn là chuyện gây tranh cãi. Năm 1849, nhà phê bình người Anh John Ruskin viết rằng trùng tu là "sự hủy diệt triệt để nhất mà một công trình có thể phải chịu", là "lời nói dối từ đầu đến cuối". Hơn chục năm trước, chính giới nghiên cứu nước mình cũng từng hỏi thẳng: phục dựng Điện Kính Thiên để làm gì, và phục dựng thế nào khi tư liệu quá ít?

Nhưng lịch sử cũng cho thấy một chiều khác. Phố cổ Warszawa bị san phẳng năm 1944. Người Ba Lan dựng lại gần như từng viên gạch, dựa vào những bức tranh vẽ thành phố từ thế kỷ XVIII và hồ sơ kiến trúc còn sót lại. Năm 1980, UNESCO công nhận khu phố dựng lại ấy là di sản thế giới. Cái phân biệt lời nói dối với sự thật hóa ra không phải gạch cũ hay gạch mới, mà là sự trung thực của người dựng.

Hiến chương Venice năm 1964 nói điều này gọn hơn cả: trùng tu phải dựa trên sự tôn trọng vật liệu gốc và tư liệu xác thực, và phải dừng lại ở nơi phỏng đoán bắt đầu. Chữ "tôn trọng" ấy, nói theo cách của người xưa, chính là chữ Kính.

Công bằng mà nói, những người làm dự án hiểu điều đó. Năm mươi chi tiết kiến trúc, từ móng, thân đến mái, được chấm độ tin cậy bằng một bảng mã màu. Sáu công trình trong khu lõi được quét ba chiều trước khi tháo dỡ, để lớp lịch sử muộn hơn cũng được lưu lại. Tại lễ khởi công, có lãnh đạo nói yêu cầu đầu tiên không phải là làm nhanh, mà là làm đúng, khoa học, cẩn trọng. Chủ tịch Hà Nội nhấn mạnh không can thiệp làm sai lệch dấu tích lịch sử.

Những lời ấy đúng. Nhưng chữ Kính sẽ còn bị thử thách ở ba chỗ.

Thứ nhất là kính với sử liệu. Bảng mã màu kia không nên chỉ nằm trong hồ sơ trình duyệt. Hãy đưa nó ra ngay trước cửa điện, để người xem biết cây cột nào có căn cứ khảo cổ, đường mái nào là suy luận của các nhà khoa học. Du khách có quyền biết mình đang nhìn lịch sử, hay đang nhìn một giả thuyết đẹp.

Thứ hai là kính với thời gian. Đơn vị thi công cam kết "bảo đảm tuyệt đối về chất lượng và tiến độ". Tôi mong chữ tiến độ luôn đứng sau. Nếu lưỡi xẻng chạm vào một lớp nền chưa ai biết, thì mốc 2030 có lùi cũng chẳng sao. Tòa điện đã chờ hơn hai trăm năm, chờ thêm một mùa khai quật cũng không muộn.

Thứ ba là kính với chính công trình sau khi hoàn thành. Theo dự kiến, đây sẽ là không gian văn hóa, nơi tái hiện nghi lễ cung đình, thu hút khách tham quan. Điều đó tốt. Nhưng ta đã thấy không ít di tích sau khi "phát huy giá trị" thì thành phông nền chụp ảnh, có quầy cho thuê áo nhật bình, có loa gọi khách xếp hàng. Chỗ ngày xưa bá quan phủ phục thiết triều, đừng để thành chỗ người ta giơ gậy tự sướng.

Đến năm 2030, một tòa điện mới sẽ đứng sau đôi rồng đá cũ. Điện có thể mới, nhưng rồng thì cũ, và đá thì không biết nói. Mong rằng người đứng trước thềm ấy, dù là nhà khoa học, người thợ ảnh hay du khách, vẫn giữ được cảm giác của bàn tay chạm vào đá lạnh: một chút rùng mình, và một chút cúi đầu.

Dựng lại một tòa điện cần năm năm và hơn một nghìn sáu trăm tỷ đồng. Dựng lại một chữ Kính thì không có dự toán, cũng chẳng có ngày khánh thành./.