Phòng ngừa bạo lực không chỉ bắt đầu khi người trẻ đã cầm hung khí

Mới đây, Cơ quan CSĐT Bộ Công an đã khởi tố 17 bị can liên quan Kênh YouTube “Đời TV”, đăng tải những nội dung cổ xúy bạo lực, ma túy, cờ bạc và cách giải quyết kiểu “xã hội đen” để câu view, kiếm tiền. Khi được xem đi xem lại, đặc biệt bởi người trẻ, nó có thể tác động như thế nào đến cách nhìn nhận về bạo lực và hành vi lệch chuẩn?

Để hiểu rõ hơn về vấn đề này, phóng viên Ban VOV Giao thông Quốc gia có trao đổi với Tiến sĩ Đào Trung Hiếu - chuyên gia tội phạm học xung quanh nội dung này.

PV: Thưa TS, dưới góc độ tâm lý, vì sao những nội dung “giang hồ”, bạo lực lại dễ thu hút người xem, đặc biệt là người trẻ?

TS Đào Trung Hiếu: Trước hết, phải thấy rằng bạo lực vốn là một loại kích thích mạnh đối với tâm lý con người. Những hình ảnh xung đột, đánh nhau, đe dọa, trả thù thường tạo ra cảm giác căng thẳng, tò mò và kích thích mạnh về mặt cảm xúc hơn là những nội dung bình thường.

Trong môi trường mạng xã hội, đặc tính ấy lại được khuếch đại bởi cách đặt tiêu đề, dựng tình huống, hình ảnh và cơ chế đề xuất nội dung nhằm giữ người xem càng lâu càng tốt.

Với người trẻ, theo tôi, tác động này đáng lưu ý hơn, bởi đây là giai đoạn mà nhu cầu khẳng định bản thân, tìm kiếm sự công nhận của nhóm và các chuẩn mực xã hội còn rất mạnh. Hình ảnh giang hồ mạng thường được xây dựng với những biểu hiện bề ngoài rất dễ gây ấn tượng mạnh.

Nếu chỉ nhìn phần nổi mà không nhìn thấy hậu quả pháp lý và xã hội phía sau, một số người trẻ có thể nhầm lẫn giữa sức mạnh với bạo lực, bản lĩnh với sự hung hăng và sự nổi tiếng với giá trị xã hội.

Điều đáng lo không phải chỉ là một video có cảnh bạo lực, mà theo tôi nguy cơ lớn hơn nằm ở việc bạo lực được kể như một câu chuyện hấp dẫn, được thẩm mỹ hóa, được hàng triệu lượt xem, bình luận hưởng ứng. Khi đó, một hành vi vốn lệch chuẩn có nguy cơ được khoác lên vẻ ngoài của một lối sống đáng lưu ý, thậm chí là đáng ngưỡng mộ.

PV: Liệu người thường xuyên xem các video dạng này sẽ có thêm những kiến thức và kỹ năng khi gặp tình huống tương tự hay sẽ học theo cách giải quyết mâu thuẫn bằng bạo lực?

TS Đào Trung Hiếu: Tôi cho rằng, cần đặc biệt chú ý đến quá trình bình thường hóa bạo lực. Không phải cứ xem một video bạo lực thì một người sẽ trở nên bạo lực đâu. Ban đầu thì người xem thấy đánh nhau là bất thường, nhưng xem nhiều thì họ có thể thấy quen.

Quen lâu ngày, một bộ phận có thể bắt đầu coi đó là cách ứng xử có thể chấp nhận được. Và nguy hiểm nhất là khi gặp những tình huống tương tự ngoài đời, họ đã có sẵn trong đầu một kịch bản hành vi. Mạng xã hội làm cho cơ chế này mạnh hơn vì một hình mẫu có thể được xem hàng trăm ngàn lần, được thuật toán đề xuất thêm những nội dung tương tự và được củng cố bởi lượt thích, lượt chia sẻ và bình luận.

Vì thế, vấn đề không chỉ là cái xấu, mà là nguy cơ dịch chuyển chuẩn mực từ chỗ biết bạo lực lệch chuẩn sang quen với nó, dung thứ cho nó và trong một số điều kiện nhất định thì có thể lựa chọn nó.

PV: Theo TS, những yếu tố nào khiến một số người dễ bị tác động hoặc bắt chước hành vi bạo lực trên mạng xã hội?

TS Đào Trung Hiếu: Hành vi lệch chuẩn luôn là kết quả của một sự tương tác giữa các đặc điểm cá nhân, môi trường sống và những tình huống cụ thể. Nhóm dễ chịu tác động hơn có thể là những người đang có nhu cầu khẳng định bản thân rất cao nhưng thiếu những kênh để khẳng định tích cực. Thiếu sự quan tâm định hướng của người lớn hoặc đang sinh hoạt trong những nhóm bạn coi sự hung hăng là biểu hiện của bản lĩnh, của sức mạnh.

Một hành vi gây sốc có thể đem lại hàng nghìn lượt thích, bình luận và chia sẻ. Với một người trẻ đang khao khát được chú ý, thì những con số đó dễ được hiểu như sự thừa nhận của cộng đồng. Từ đó, có thể hình thành nên một vòng lặp, tức là hành vi càng cực đoan thì càng được chú ý, càng được chú ý lại càng có động lực tạo ra những hành vi cực đoan hơn nữa.

Qua thực tế nghiên cứu tội phạm học và trực tiếp làm công tác điều tra hình sự, thì tôi nhận thấy một điểm rất đáng lưu ý, đó là bạo lực nghiêm trọng ngoài đời đôi khi bắt đầu từ những chuyện rất nhỏ, chẳng hạn như một câu nói, một bình luận trên mạng, một cái nhìn, một va chạm, một cảm giác bị mất mặt. Sau đó là có thêm sự kích động của bạn bè, rồi rượu bia, có hung khí và cuối cùng là hậu quả vượt xa so với nguyên nhân ban đầu.

Vì vậy, điều chúng ta cần phòng ngừa không chỉ là hành vi bắt chước một video cụ thể, mà còn là việc hình thành một hệ giá trị lệch, trong đó con người trẻ tin rằng muốn được tôn trọng thì phải làm cho người khác sợ mình. 

PV: Gia đình, nhà trường và các nền tảng mạng xã hội cần làm gì để hạn chế tác động tiêu cực của những nội dung này đối với người trẻ?

TS Đào Trung Hiếu: Theo tôi giải pháp hiệu quả không phải đơn giản là cấm trẻ em tiếp xúc với internet. Điều quan trọng hơn là tạo cho các em một hệ miễn dịch trước nội dung độc hại. Gia đình trước hết thì cần phải biết con mình đang làm gì, theo dõi ai, thần tượng ai.

Cha mẹ cần trò chuyện để trẻ hiểu rằng thế giới mạng thường chỉ cho chúng ta thấy được phần dàn dựng để thu hút sự chú ý, còn hậu quả pháp lý, thương tích, tù tội, sự đổ vỡ của gia đình và tương lai của những người trong cuộc thường sẽ không xuất hiện trong những video vài phút đấy.

Nhà trường theo tôi cũng cần phải chuyển từ việc chỉ nói không được đánh nhau sang dạy cho học sinh cái năng lực xử lý xung đột. Đó là khả năng kiểm soát cảm xúc, ứng xử khi bị xúc phạm, cách khỏi một tình huống đang leo thang, tìm cách tìm kiếm sự trợ giúp và đặc biệt là kỹ năng giải quyết mâu thuẫn mà không cần chứng minh bản thân bằng bạo lực.

Với các nền tảng thì trách nhiệm không thể dừng ở việc chờ người dùng báo cáo rồi mới gỡ bỏ. Cần hạn chế khả năng đề xuất kiếm tiền và lan truyền với những nội dung cổ xúy bạo lực, tội phạm, hoặc biến lối sống phạm pháp thành sản phẩm giải trí hấp dẫn, nhất là khi người dùng là trẻ vị thành niên.

Từ những gì các em xem mỗi ngày, từ những hình mẫu mà các em ngưỡng mộ và quan trọng nhất là giúp các em hiểu rằng bản lĩnh không phải là khả năng gây chiến, không phải khả năng khiến người khác sợ mình, bản lĩnh là khả năng kiểm soát chính mình khi đang tức giận và có cơ hội để sử dụng bạo lực.

PV: Xin cảm ơn TS Đào Trung Hiếu.