Phiên tòa giả định, bài học thật cho ngư dân

Thời điểm Đoàn Thanh tra của Ủy ban châu Âu (EC) sang kiểm tra thực tế lần thứ 6 về chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) đang cận kề từng ngày.

Các địa phương đã bước vào giai đoạn "lọc sạch từng con số": Tàu nào không đủ điều kiện thì xóa đăng ký, phương tiện nào có nguy cơ cao thì đưa vào diện giám sát từng tuần, và hồ sơ tàu cá phải khớp nối chính xác đến từng căn cước công dân.

Với nhiều ngư dân, những quy định về khai thác thủy sản, vùng biển được phép hoạt động hay trách nhiệm khi xảy ra vi phạm không phải lúc nào cũng dễ nhớ nếu chỉ được nghe phổ biến bằng những điều luật trên giấy.

Bởi vậy, thay vì chỉ đọc quy định, vừa qua, những phiên tòa giả định đã được tổ chức tại nhiều địa phương với các tình huống cụ thể, giúp bà con hình dung rõ hơn hành vi nào dễ vi phạm và hậu quả pháp lý có thể xảy ra.

Tại Cà Mau, các phiên toà giả định đang được triển khai như một cách đưa pháp luật đến gần hơn với những người thường xuyên bám biển.

Tham gia một phiên tòa giả định về chống khai thác IUU, ngư dân Nguyễn Văn Tĩnh cho biết, điều ông nhận được ngoài kiến thức, còn là những kinh nghiệm để tránh mắc sai phạm trong quá trình khai thác.

“Hôm nay, tôi tham gia phiên tòa giả định được phổ biến pháp luật chống đánh bắt mất hợp pháp. Tôi thấy rắt ý nghĩa và còn hiểu biết được nhiều về khai thác hải sản trên vùng biển nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Bản thân tôi cũng rút được nhiều kinh nghiệm và cố gắng khắc phục và không để sai phạm”.

Với người đi biển, những quy định pháp luật nhiều khi gắn trực tiếp với từng chuyến ra khơi. Chỉ cần không nắm rõ quy định hoặc chủ quan trong quá trình hoạt động, chủ tàu, thuyền trưởng có thể phải đối mặt với những hậu quả không mong muốn.

Chính vì vậy, thay vì chỉ tuyên truyền bằng văn bản hay phổ biến các quy định, phiên tòa giả định đưa những tình huống pháp lý vào một diễn biến cụ thể. Người dân có thể theo dõi từ nội dung vụ việc, quá trình xét hỏi cho đến cách Hội đồng xét xử xem xét hành vi và đưa ra phán quyết. Cách làm này giúp những quy định pháp luật vốn khó nhớ trở nên gần gũi hơn với người dân, nhất là với những người trực tiếp làm nghề khai thác thủy sản.

Ông Lưu Hải Đăng, Chánh án Tòa án nhân dân khu vực 8, tỉnh Cà Mau, cho biết: “Phiên toà giả định được Toà án nhân dân khu vực 8 phối hợp thực hiện giúp tuyên truyền, góp phần giáo dục pháp luật cho bà con ngư dân trong việc chống khai thác thuỷ sản không báo cáo và không theo quy định. Góp phần trong việc tháo gỡ thẻ vàng do Uỷ ban Châu âu áp dụng với Việt Nam”.

Điểm đáng chú ý của hình thức tuyên truyền này là người dân có thể hình dung rõ hơn về một hành vi xảy ra trên biển có thể dẫn đến những hệ quả như thế nào khi được xem xét dưới góc độ pháp luật. Sau phiên tòa, việc trao đổi trực tiếp cũng giúp người dân có cơ hội đặt câu hỏi, làm rõ những điều còn chưa hiểu trong quá trình hoạt động khai thác thủy sản.

Với Cà Mau, công tác tuyên truyền pháp luật về chống khai thác IUU đang được thực hiện bằng nhiều hình thức, trong đó phiên tòa giả định là một cách tiếp cận trực quan.

Ông Ngô Vũ Thăng, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau, cho biết việc tăng cường chống khai thác IUU là cần thiết, dù những yêu cầu này có thể tạo ra những tác động nhất định đối với hoạt động và thu nhập của ngư dân. Từ đầu năm 2026 đến nay, tỉnh Cà Mau đã phối hợp với các cơ quan chức năng tổ chức 4 phiên tòa giả định, tuyên truyền và phổ biến pháp luật cho hàng ngàn ngư dân.

Đánh giá về hình thức tuyên truyền này, ông Ngô Vũ Thăng cho biết: “Với hình thức tuyên truyền rất sinh động và trực quan đã giúp bà con ngư dân và tàu cá nắm bắt, hiểu rõ hành vi vi phạm khai thác thuỷ sản bất hợp pháp sẽ ảnh hưởng lớn thế nào đến phát triển nghề cá, uy tín của Việt Nam và nghề thuỷ sản của đất nước. Tôi thấy tình tiết phiên toà lấy các hành vi thường vi phạm của các ngư dân và chủ tàu cá, như vậy góp phần phổ biến giáo dục cho bà con ngư dân và hạn chế việc vi phạm khai thác thuỷ sản bất hợp pháp”.

Ngư dân không chỉ nghe về một điều khoản, mà được nhìn thấy một tình huống, theo dõi cách vụ việc được xem xét và hiểu hơn về hậu quả nếu vi phạm. Với các ngư dân, những điều tiếp nhận được sau phiên tòa là kinh nghiệm có thể áp dụng ngay trong những chuyến biển tiếp theo. Còn với cơ quan quản lý, đây cũng là một cách để việc tuyên truyền đi vào những vấn đề cụ thể mà ngư dân thường gặp.

Chống khai thác IUU bên cạnh là câu chuyện kiểm tra, xử lý khi có vi phạm; còn bắt đầu ngay từ việc để ngư dân hiểu quy định, nhận diện được những hành vi có thể dẫn đến sai phạm và chủ động phòng tránh. Một phiên tòa giả định kết thúc, nhưng những điều người dân tiếp nhận được vẫn có thể theo họ trở lại với tàu cá, với mỗi chuyến ra khơi. Khi pháp luật được giải thích bằng những câu chuyện gần với thực tế, việc hiểu và nhớ quy định cũng sẽ trở nên dễ dàng hơn.

Ngư dân cần nhớ

Đợt thanh tra lần thứ 6 của Ủy ban châu Âu (EC) đã cận kề và các cơ quan chức năng đang tổng rà soát toàn diện. Để tránh bị giữ tàu, đình chỉ hoạt động và bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình, trong mục Ngư dân cần nhớ hôm nay, bà con cần lưu ý những quy định sau:

Đối soát định danh VNeID và nguy cơ xóa đăng ký: Hiện nay 100% dữ liệu tàu cá trên hệ thống VNFishbase đang được đối soát trực tiếp với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư qua tài khoản VNeID. Những tàu cá không còn hoạt động, tàu mất tích, tàu đã bán mà không sang tên đổi chủ, hoặc không đủ điều kiện an toàn kỹ thuật sẽ bị xóa đăng ký vĩnh viễn (như TP.HCM vừa xóa hơn 1.200 tàu). Tàu đã bị xóa đăng ký nếu cố tình ra khơi sẽ bị coi là tàu hoạt động bất hợp pháp và bị tịch thu.

Tàu nằm trong danh sách "nguy cơ cao" bị theo dõi hàng tuần: Các tàu cá thường xuyên mất kết nối VMS, tàu không cập cảng chỉ định, hoặc tàu từng có dấu hiệu áp sát ranh giới biển nước ngoài sẽ bị đưa vào danh sách theo dõi đặc biệt từng tuần. Mọi di biến động của nhóm tàu này đều có sự giám sát chéo giữa Biên phòng, Cảnh sát biển và Kiểm ngư.

Nghiêm cấm xuất bến ngoài cảng cá chỉ định: Tuyệt đối không xuất nhập bến tại các bãi ngang tự phát. Toàn bộ tàu cá ra vào phải đi qua các cảng cá chỉ định (như Thọ Quang, Tam Quang...) để thực hiện kiểm soát qua phần mềm eCDT. Tàu không có dữ liệu xuất nhập bến trên hệ thống eCDT sẽ bị từ chối cấp giấy xác nhận nguồn gốc hải sản.

Áp dụng chế tài nghiêm khắc theo Nghị định 246/2026: Nghị định mới ban hành áp dụng mức phạt tiền kịch trần lên tới 1 tỷ đồng đối với cá nhân vi phạm IUU nghiêm trọng; kèm theo biện pháp tịch thu phương tiện, tước bằng thuyền trưởng và cấm cấp lại giấy phép khai thác trong thời hạn lên đến 5 năm. Các hành vi tổ chức đưa tàu đi nước ngoài hoặc tháo gửi VMS sẽ bị chuyển hồ sơ sang cơ quan công an để khởi tố hình sự.