“Phiên tòa giả định” - Hiệu quả thật chống IUU

Tin tức đáng chú ý

Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng vừa ký Quyết định số 815 ngày 7/5/2026 về việc kiện toàn Ban Chỉ đạo Quốc gia về chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) và phát triển bền vững ngành thủy sản.

Với sự tham gia của lãnh đạo 22 tỉnh, thành phố ven biển và đại diện các bộ ngành chủ chốt, Ban Chỉ đạo mới do Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng làm Trưởng ban có chức năng tham mưu, giúp Thủ tướng chỉ đạo, phối hợp triển khai các giải pháp cấp bách chống khai thác hải sản bất hợp pháp theo quy định quốc tế. Bộ Nông nghiệp và Môi trường là cơ quan thường trực, chịu trách nhiệm đôn đốc các đơn vị thực hiện nghiêm các chỉ đạo về IUU, góp phần phát triển bền vững ngành thủy sản.

Trong khi đó, ngư dân tại Gia Lai đang chuyển đổi mạnh mẽ từ ghi chép thủ công sang sử dụng nhật ký khai thác thủy sản điện tử thuộc hệ thống Hải trình Tàu thuyền.

Ứng dụng giúp chủ tàu tiết kiệm thời gian, tự động cập nhật tọa độ và lưu trữ dữ liệu an toàn ngay trên điện thoại. Tính đến cuối tháng 4, hơn 3.200 tàu cá đã áp dụng công nghệ này, giúp minh bạch hóa sản lượng và vị trí đánh bắt để phục vụ truy xuất nguồn gốc, chống khai thác IUU. Nhằm khuyến khích ngư dân, tỉnh Gia Lai còn hỗ trợ cước phí thuê bao hàng tháng cho các tàu sử dụng thiết bị giám sát và nhật ký điện tử, góp phần hiện đại hóa ngành thủy sản địa phương.

Đi cùng với công nghệ là kỷ cương pháp luật. Tỉnh An Giang đang quyết liệt thực hiện các giải pháp cấp bách nhằm gỡ "thẻ vàng" IUU. Phó Chủ tịch UBND tỉnh Ngô Công Thức chỉ đạo siết chặt kỷ cương, hoàn thiện khung pháp lý và thành lập Tổ công tác liên ngành trong tháng 5-6/2026.

Tỉnh An Giang tập trung quản lý tàu cá "3 không", kiểm soát chặt chẽ thiết bị giám sát hành trình (VMS) và hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử (eCDT). Công an tỉnh phối hợp rà soát ngư dân qua VNeID, trong khi lực lượng biên phòng giám sát chặt tàu cá tại bãi ngang, cửa sông. Hiện 100% tàu đủ điều kiện đã được cấp phép và thực hiện xác nhận nguồn gốc thủy sản qua hệ thống điện tử để đảm bảo tính minh bạch.

“Phiên tòa giả định” – Hiệu quả thật trong chống IUU

Giữa cái nắng oi nồng của những ngày hè, tại một cảng cá phía Nam, một sự kiện đặc biệt đã thu hút hàng trăm ngư dân tạm gác lại công việc để tập trung theo dõi. Không phải một buổi lễ ra quân rầm rộ, cũng không phải những tập tờ rơi dày đặc chữ, mà là một "phiên tòa" - nơi những hành vi vi phạm IUU được đưa ra ánh sáng một cách trực quan và đầy sức thuyết phục.

Trên sân khấu được dàn dựng, không khí trang nghiêm của một phiên tòa thực thụ được tái hiện đầy đủ với Hội đồng xét xử, Kiểm sát viên và bị cáo. Tình huống giả định được xây dựng dựa trên một vụ án có thật: Một chủ tàu vì hám lợi đã chỉ đạo thuyền trưởng tháo thiết bị giám sát hành trình (VMS) gửi sang một tàu khác, rồi lén lút đưa phương tiện sang vùng biển nước ngoài đánh bắt trái phép.

Từng chi tiết từ việc bàn bạc tinh vi, hành vi xóa dấu vết trên biển đến khi bị lực lượng chức năng phát hiện, bắt giữ đều được tái hiện sắc nét qua phần tranh tụng. Những lời bào chữa yếu ớt của "bị cáo" trước những bằng chứng đanh thép từ vệ tinh và nhật ký hải trình đã khiến nhiều ngư dân ngồi dưới không khỏi giật mình. Họ nhìn thấy chính những cám dỗ, những toan tính mà đôi khi bản thân hoặc bạn nghề từng thoáng qua trong đầu.

Vừa chăm chú theo dõi từng diễn biến của phiên xử, ông Nguyễn Văn Vĩnh - một ngư dân tại phường Vũng Tàu, TP.HCM chia sẻ: "Bữa nay tôi đã được họp phiên tòa giả định, phổ biến vấn đề luật để chống đánh bắt bất hợp pháp, khai thác bất hợp pháp IUU. Tôi thấy cuộc họp bữa nay rất ý nghĩa để cho bà con hiểu biết được nhiều về khai thác hải sản trên vùng biển nước CHXHCN Việt Nam. Bản thân tôi cũng rút được nhiều kinh nghiệm và cố gắng khắc phục, không để sai phạm IUU bất hợp pháp."

Với những người quanh năm đối mặt với sóng gió, những con số khô khan trong Luật Thủy sản có lẽ rất khó nhớ, nhưng hình ảnh một chủ tàu phải đối mặt với án tù và sự phá sản vì "vượt rào" pháp luật tại phiên tòa này là một bài học trực quan không thể nào quên.

Thực tế công tác chống IUU trong thời điểm hiện tại đòi hỏi những cách tiếp cận quyết liệt và sáng tạo hơn. Việc duy trì sự hiện diện của các biên đội tàu tuần tra trên biển là điều kiện cần, nhưng để giải quyết tận gốc vấn đề, phải bắt đầu từ nhận thức của ngư dân ngay tại đất liền. Mô hình "Phiên tòa giả định" chính là một trong những nỗ lực trọng điểm của lực lượng Cảnh sát biển nhằm cá nhân hóa các quy định pháp luật.

Đứng quan sát sự thay đổi trong thái độ của bà con ngư dân sau buổi tuyên truyền, Đại tá Lê Văn Tú - Chính ủy Bộ Tư lệnh vùng Cảnh sát biển 3 nhận định về hiệu quả thực tế của mô hình này:

"Tất cả các tình tiết, các vụ án giả định rất sát với tình hình thực tiễn. Các nội dung xét xử là những nội dung kiến thức và tình hình vi phạm pháp luật hiện nay đang diễn ra. Và các vụ việc, nội dung , các hoạt động đó, vụ việc vi phạm và hành động vi phạm đó tuyên truyền đến với người dân một cách rất dễ hiểu, dễ nhớ và sát với thực tiễn. Vấn đề thứ hai là tính hiệu quả. Đó là thông qua việc người dân hiểu pháp luật qua vụ việc và nhớ pháp luật qua hành động. Rất là hữu hiệu, rất là ý nghĩa."

Những cách làm như của Bộ Tư lệnh vùng Cảnh sát biển 3 đang tạo ra những tín hiệu tích cực. Tại các cảng cá, không còn cảnh ngư dân "ngại" nhắc đến IUU. Ngược lại, họ chủ động trao đổi về cách xử lý khi thiết bị VMS gặp sự cố, cách ghi chép nhật ký khai thác sao cho chuẩn xác để không bị rơi vào vòng lao lý.

Sự kiên cường bám biển của lực lượng chức năng lúc này không chỉ thể hiện qua những hải trình tuần tra xuyên đêm, mà còn qua sự kiên trì đối thoại, thuyết phục và giáo dục pháp luật cho từng chủ tàu, từng ngư dân. Mỗi "phiên tòa" được dựng lên là một lần lằn ranh đỏ giữa đúng và sai được vạch rõ, giúp bà con vững tâm vươn khơi trong vùng biển chủ quyền.

Ngư dân cần nhớ

Những lời nhắc nhở quan trọng, được cập nhật từ Hệ thống Cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia (VNfishbase) và sự kết nối liên thông với ứng dụng VNeID là những điều kiện tiên quyết để mỗi chuyến biển của bà con là một chuyến biển sạch.

Hãy ghi nhớ 5 mốc đỏ sau đây để bảo vệ tài sản và sự nghiệp của chính mình:

1.    Tàu phải được đánh dấu và ghi số đăng ký chuẩn xác. Mọi dữ liệu về chủ tàu giờ đây đã được kết nối với VNeID, mọi sai lệch đều sẽ bị phát hiện tức thì.

2.    Thiết bị giám sát phải hoạt động 24/24. Theo dự thảo mới nhất, nếu tàu mất tín hiệu quá 10 ngày mà không về bờ, mức phạt có thể lên tới 500 triệu đồng.

3.    Hãy bỏ dần thói quen ghi chép tay. Nhật ký điện tử là bằng chứng thép để sản phẩm của bà con được thu mua và xuất khẩu giá cao.

4.    Đối với các doanh nghiệp, việc kiểm soát nguồn gốc thủy sản bằng tàu container đang bị siết chặt. Hãy đảm bảo hồ sơ của quý vị luôn sẵn sàng để đối soát.

5.    Công điện của Thủ tướng ngày 25/4 đã xác định rõ: Nếu để xảy ra vi phạm, lãnh đạo địa phương và chủ tàu sẽ phải chịu trách nhiệm toàn diện. Đừng để một hành vi cá nhân ảnh hưởng đến nỗ lực của toàn tỉnh.