Phí cao tốc, dòng xe và vòng tuần hoàn giá trị

Với cao tốc, đây là bài kiểm tra về chất lượng khai thác và hiệu quả thu phí, đồng thời mở ra cơ hội để điều chỉnh cách tổ chức giao thông giữa các tuyến.

Khi cao tốc tiếp tục nâng chất lượng, tối ưu chi phí và vận hành linh hoạt hơn, thì lợi thế của tuyến đường này sẽ được củng cố bằng chính sự lựa chọn của người dân.

Xe né cao tốc và bài toán hiệu quả thu phí

Trong giao thông, thời gian là một loại chi phí. Với cao tốc thu phí, đó còn là một phần của giá trị dịch vụ mà người sử dụng đang trả tiền để nhận về.

Một chiếc xe rời khỏi cao tốc có thể chỉ là một lựa chọn cá nhân. Nhưng hàng nghìn chiếc xe cùng lựa chọn thì nó lại tạo thành một chuyển động lớn trên toàn mạng lưới. Đây cũng là lúc cần nhìn cao tốc từ một góc độ rộng hơn câu chuyện thu phí.

Một tuyến đường thu phí hiệu quả trước hết phải là tuyến đường có sức hút. Người dân trả tiền cho khả năng rút ngắn thời gian, sự thuận tiện, an toàn và tính ổn định của hành trình. Khi những giá trị ấy được bảo đảm thì phí đường bộ trở thành một khoản chi có lý do rõ ràng.

Vì thế, dòng xe lựa chọn quốc lộ trong thời gian cao điểm có thể được xem như một tín hiệu để cao tốc tiếp tục hoàn thiện mình trước áp lực cạnh tranh tự nhiên. Cao tốc có ưu thế về hạ tầng, nhưng ưu thế ấy cần được chuyển hóa thành trải nghiệm di chuyển thực tế.

Muốn làm được điều đó, “bài toán” đầu tiên nằm ở năng lực khai thác.

Cao tốc cần được tổ chức theo lưu lượng thực tế thay vì chỉ dựa vào năng lực thiết kế. Những ngày lễ, Tết, phương án phân luồng phải được chuẩn bị từ sớm, thông tin giao thông phải đến với người dân trước khi họ bước lên xe.

Khi người tham gia giao thông biết tuyến nào đang quá tải, khung giờ nào thuận lợi, quốc lộ có thể chia sẻ được bao nhiêu lưu lượng, thì họ sẽ chủ động lựa chọn. Đây là cách biến dữ liệu giao thông thành công cụ điều tiết dòng xe.

Cùng với đó, cần phát huy tốt hơn vai trò của quốc lộ. Một mạng lưới giao thông hiệu quả không nhất thiết phải đưa tất cả phương tiện lên cao tốc. Cao tốc nên đảm nhận phần lưu lượng phù hợp ưu thế về tốc độ và hành trình dài.

Quốc lộ tiếp tục phát huy vai trò kết nối các khu dân cư, đô thị và địa phương. Khi hai tuyến cùng được đầu tư, cùng được tổ chức tốt, thì mỗi tuyến sẽ trở thành một “van điều tiết” cho tuyến kia.

Còn cao tốc muốn giữ được dòng xe thì chất lượng vận hành phải được đặt ở vị trí trung tâm. Mặt đường, hệ thống chiếu sáng tại những khu vực cần thiết, biển báo, camera giám sát, điểm dừng nghỉ, cứu hộ và xử lý sự cố đều góp phần quyết định cảm nhận của người sử dụng.

Đặc biệt, cần giảm tối đa những điểm nghẽn có thể khiến một sự cố nhỏ thành nút thắt lớn. Một xe gặp sự cố, một vụ va chạm hay một phương tiện dừng đỗ không đúng nơi quy định đều có thể làm năng lực thông hành của cả tuyến suy giảm nhanh chóng. Công nghệ giám sát, cảnh báo sớm và điều hành giao thông theo thời gian thực vì thế cần được khai thác mạnh hơn.

Một hướng quan trọng khác là bài toán chi phí.

Hiệu quả thu phí cần được nhìn nhận trên tổng nguồn thu trong cả vòng đời khai thác, gắn với lưu lượng phương tiện và chất lượng dịch vụ. Khi mức phí hợp lý, nhiều phương tiện lựa chọn cao tốc hơn; khi lưu lượng ổn định, nguồn thu cũng có cơ sở tăng trưởng bền vững. Bởi vậy, việc tính toán mức phí cần đặt trong mối quan hệ giữa khả năng chi trả, chất lượng tuyến đường, thời gian tiết kiệm và lưu lượng thực tế.

Cùng với mức phí, phương thức thu cũng cần thuận tiện và minh bạch. Hệ thống thu phí tự động, dữ liệu lưu lượng và doanh thu được quản lý chặt chẽ sẽ giúp việc khai thác công khai hơn, đồng thời tạo cơ sở để cơ quan quản lý đánh giá chính xác hiệu quả từng tuyến.

Dữ liệu ấy còn có một giá trị khác: giúp nhìn thấy dòng xe đang đi đâu.

Khi biết chính xác thời điểm nào phương tiện rời cao tốc, tuyến quốc lộ nào tiếp nhận thêm lưu lượng, nguyên nhân nào khiến người dân thay đổi hành trình, thì cơ quan quản lý có thể điều chỉnh tổ chức giao thông sát thực tế hơn, chủ động phân bổ phương tiện thay vì ứng phó theo tình huống.

Về lâu dài, cần nhìn cả cao tốc và quốc lộ như những “mắt xích” trong cùng một hệ thống. Cao tốc phát triển nhanh cần đi cùng với mạng lưới đường kết nối đủ năng lực. Quốc lộ cần được duy trì chất lượng để chia sẻ áp lực vào những thời gian cao điểm. Sự cân bằng ấy tạo ra nhiều lựa chọn hơn cho người dân và khả năng chống quá tải tốt hơn cho toàn mạng lưới.

Bởi một hệ thống giao thông tốt không phải là nơi mọi chiếc xe đều chạy trên cùng một con đường. Đó là nơi mỗi tài xế tìm được lựa chọn phù hợp nhất với nhu cầu của mình, còn các tuyến đường hỗ trợ lẫn nhau để cả mạng lưới vận hành thông suốt.

Cao tốc vì thế cần giữ lợi thế bằng chính chất lượng của mình. Quốc lộ cần đủ năng lực để chia sẻ khi dòng xe dâng cao. Nhà quản lý cần đủ dữ liệu để điều tiết. Người dân cần đủ thông tin để lựa chọn.

Khi những mảnh ghép ấy cùng vận hành, bài toán thu phí sẽ được đặt trên một nền tảng vững chắc hơn. Cao tốc sẽ có thêm phương tiện bởi hành trình ở đó thực sự đáng giá; quốc lộ giảm được những đợt dồn tải bất thường; còn nguồn lực đầu tư cho giao thông được khai thác hiệu quả hơn.

Khi ấy, thu phí sẽ trở thành một phần trong vòng tuần hoàn: chất lượng tốt tạo lưu lượng, lưu lượng tạo nguồn thu, nguồn thu tiếp sức cho hạ tầng, và hạ tầng tốt lại tiếp tục kéo dòng xe trở lại.