Phát triển văn hoá, cần chú trọng tới vai trò của tầng lớp tinh hoa

Nghị quyết xác định đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho phát triển bền vững đất nước, cho tương lai của dân tộc.

Đâu là những điểm mới, nổi bật của Nghị quyết 80? Phóng viên đã có cuộc trao đổi với GS.TS Nguyễn Chí Bền, nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam xung quanh nội dung này:

PV: Xin Giáo sư cho biết quan điểm của mình về những điểm đổi mới trong tiếp cận và phát triển văn hóa được đề cập trong Nghị quyết 80 ?

GS Nguyễn Chí Bền: Thực ra đây không phải là văn bản đầu tiên của Đảng Cộng sản Việt Nam về văn hóa. Chúng ta đã có ít nhất là hai nghị quyết của Ban chấp hành trung ương và Đề cương văn hóa Việt Nam năm 1943. Vì vậy mà phải đặt văn bản này trong bối cảnh hiện nay thì mới thấy được những điểm mới của nó.

Điểm mới đầu tiên là về mặt tư tưởng. Tư tưởng mà tôi đánh giá rất cao đó là xác định được việc đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho phát triển và cho tương lai. Tư tưởng thứ hai là huy động mọi nguồn lực để phát triển văn hóa. Bởi vì nếu chỉ trông vào nguồn lực Nhà nước rất hạn hẹp. Trong các nguồn lực ấy,  tôi rất quan tâm đến là huy động nguồn lực của cộng đồng.

Một điểm mới nữa là Nghị quyết này đã không tách ra khỏi bối cảnh của xã hội hiện nay. Bởi vì là trong bối cảnh hiện nay của Việt Nam cũng như của tất cả các quốc gia trên hành tinh này đều ở trong thời đại 4.0 - cuộc cách mạng công nghiệp là thứ tư. Việc xác định là số hóa di sản văn hóa là tôi đánh giá rất tốt. Số hóa tức là làm sao đó mà đưa được hết tất cả các di sản ấy tồn tại dưới một cái dạng số. Các nhà lãnh đạo rất hay nói đến xây dựng các big data. Tôi vẫn nói, muốn có big data thì trước hết là phải có data đã, phải có data phải có các ngân hàng dữ liệu.

Vì thế, trong bối cảnh hiện nay, khi mà nói rất nhiều đến các lĩnh vực: công dân số, chính phủ số, quản lý số … thì việc mà đưa ra câu chuyện số hóa di sản đã khẳng định Việt Nam đã bắt nhịp được với bước tiến công nghệ của thời đại.

Một điểm mới đáng chú ý là xác định có một ngày văn hóa Việt Nam. Hiện nay đã chọn ngày 24 tháng 11 hàng năm là ngày văn hóa Việt Nam.

PV: Thưa Giáo sư, phát biểu chỉ đạo tại hội nghị triển khai nghị quyết 80, Tổng Bí thư Tô Lâm đã đề ra năm nhóm nhiệm vụ để triển khai thực hiện Nghị quyết 80. Theo Giáo sư, quá trình triển khai nghị quyết 80 cần lưu ý cần lưu ý gì?

GS Nguyễn Chí Bền: Theo tôi, để đưa Nghị quyết 80 vào thực tế cuộc sống, lưu ý đầu tiên là phải xác định, xây dựng và phát triển văn hóa không phải là công việc hay là câu chuyện riêng của ngành văn hóa thể thao mà phải xác định rõ xây dựng phát triển văn hóa là trách nhiệm, là công việc của cả một thể chế xã hội, cả một hệ thống chính trị và kể cả của cộng đồng và thậm chí là của từng người, từng gia đình. Vì thế mà đổi mới thể chế trong bối cảnh hiện nay thì vừa là tốt nhưng cũng vừa là thách thức.

Tôi nghĩ là, bộ máy quản lý văn hóa từ cấp vĩ mô là Bộ Văn Hóa Thể thao Du lịch cho đến cấp tỉnh và cấp xã, phường phải rất rõ ràng và thông suốt. Cho nên câu chuyện xây dựng phát triển văn hóa không phải là câu chuyện của ngành văn hóa.

Thứ hai, trong bối cảnh hiện nay, hội nhập quốc tế rất là rõ ràng. Chủ trương của đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam vẫn là hội nhập quốc tế sâu và rộng. Việt Nam sẵn sàng làm bạn với tất cả các quốc gia…. Hội nhập quốc tế cộng với sự phát triển của công nghệ thông tin, đặt ra vấn đề là giữ gìn bản sắc như thế nào.

Bởi hiện nay người dân có thể xem, đọc và tiếp cận các nền văn hóa từ Đông sang Tây, từ châu Âu đến châu Á một cách rất dễ dàng, nên hội nhập càng sâu rộng thì yêu cầu giữ gìn bản sắc văn hóa càng thường trực. Vì vậy, khi triển khai Nghị quyết 80, đây là vấn đề lớn cần đặc biệt quan tâm và lưu ý.

Một vấn đề cần quan tâm và lưu ý trong quá trình thực hiện Nghị Quyết 80 là vai trò của tầng lớp tinh hoa. Bất kỳ một nền văn hóa nào muốn phát triển thì phải trông vào tầng lớp tinh hoa. Tôi lấy ví dụ như là nói đến lĩnh vực piano chẳng hạn, trước đây là bà Thái Thị Liên, con trai của bà là Đặng Thái Sơn, con gái của bà là Trần Thu Hà chẳng hạn đều là những nghệ sĩ piano rất là giỏi.

Nếu không có tầng lớp tinh hoa ấy thì làm sao có các thế hệ học trò ở Nhạc viện Hà Nội trước đây, nay là là Học viện âm nhạc quốc gia phát triển được. Ở trong lĩnh vực sáng tác văn chương cũng như vậy. Đấy vì văn chương luôn luôn là câu chuyện sáng tác của các cá thể, chứ không phải cộng đồng

Trong lĩnh vực văn hóa truyền thống, những nghệ nhân chính là tinh hoa. Những nghệ nhân như hát sẩm, hát chèo, quan họ đều là những người thuộc tầng lớp tinh hoa. Cho nên nếu không chú trọng phát triển vai trò của tầng lớp tinh hoa thì rất là khó phát triển văn hoá.

PV: Vâng. Xin cảm ơn Giáo sư!