Phát triển văn hoá (Bài 1): Bắt đầu từ giáo dục và phát triển con người

Phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết 80, Tổng Bí thư Tô Lâm đã dẫn lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh “"Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi" và nhấn mạnh “Lời dạy ấy đến hôm nay càng cho thấy văn hóa không chỉ đồng hành với phát triển, mà văn hóa phải đứng ở "vị trí dẫn đường", là nền tảng định hình chất lượng con người và chất lượng quốc gia.”

Văn hoá có vai trò đặc biệt quan trọng, là một trong 4 trụ cột của sự phát triển, quyết định khả năng phát triển bền vững và “ đi xa” của mỗi quốc gia. Bởi vậy, đầu tư và xây dựng văn hoá, xây dựng con người là nhiệm vụ quan trọng.

Thách thức văn hóa trong kỷ nguyên số

Theo số liệu thống kê, tính đến tháng 02/2025, số lượng người dùng Internet tại Việt Nam  đạt 79,8 triệu người, tương đương 78,8% tổng dân số, trung bình, mỗi người sử dụng internet hơn 6 giờ/ngày. Số lượng người sử dụng mạng xã hội khoảng 76,2 triệu, tương đương 75,2 % dân số.

Phát triển văn hoá, cần chú trọng tới vai trò của tầng lớp tinh hoa

Điều đáng nói, trong thời gian qua, tình trạng tin giả, tin sai sự thật được tạo ra, phát tán tràn lan gây ảnh hưởng đến kinh tế, tài chính tiền tệ, những hình ảnh bạo lực, nhạy cảm, bạo lực ngôn từ, phát ngôn lệch chuẩn đã và đang  tác động xấu đến giới trẻ, khiến giới trẻ có những nhận thức sai lầm, lệch chuẩn hành vi, hành xử thiếu văn hoá…

Một số người dân phản ánh:

"Những điều đó chắc chắn ảnh hưởng đến nhận thức, hành vi bọn trẻ, có đứa bắt chước chẳng hạn. Bọn trẻ chưa hiểu được những cái đó là điều tiêu cực, không tốt".

"Cháu cũng có xem một số trường hợp bạo lực trên mạng cháu cũng khá là sợ, trông các bạn đánh nhau và chửi nhau cũng không bắt nguồn từ những vấn đề gì to tát mà chỉ là những bốc đồng nhất thời. Cháu rất lo lắng nếu như một ngày nào đó điều đó rơi vào mình nên cháu cũng tìm hiểu để bảo vệ bản thân mình".

Trước những thách thức này, Tổng Bí thư Tô Lâm đã chỉ đạo, một trong năm nhiệm vụ trọng tâm phải thực hiện trong thời gian tới là “đặt trọng tâm vào giáo dục và phát triển con người, coi đây là trục xuyên suốt của chấn hưng văn hóa”.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa - Giáo dục của Quốc hội, chỉ đạo của Tổng Bí Thư về việc đặt trọng tâm và giáo dục và phát triển con người với sự gắn kết giữa gia đình, nhà trường và xã hội, là một định hướng mang tính chiến lược dài hạn cho chấn hưng văn hóa.

Để cụ thể hoá tinh thần này, theo ông Sơn, điều quan trọng là phải chuyển từ cách tiếp cận đơn lẻ sang xây dựng một hệ sinh thái giáo dục con người toàn diện, cân bằng giữa tri thức học thuật và nhân cách: "Trong nhà trường, chương trình giáo dục cần phải được điều chỉnh theo hướng cân bằng giữa tri thức và nhân cách, giữa năng lực học thuật và kỹ năng sống.

Các nội dung về giáo dục công dân hay văn hóa ứng xử, trách nhiệm xã hội, ý thức pháp luật và tinh thần kỷ luật thì cần được triển khai một cách thực chất thông qua hoạt động trải nghiệm, các dự án cộng đồng chứ không chỉ là các bài giảng lý thuyết. Đồng thời, môi trường học đường phải thực sự là môi trường văn hóa ở đó chính là nơi để chúng ta tôn trọng sự khác biệt, chúng ta khuyến khích, sáng tạo và chúng ta đề cao những giá trị như là trung thực và trách nhiệm".

Nhà trường không chỉ cung cấp tri thức khoa học mà phải giáo dục nhân cách, đạo đức và văn hóa ứng xử. GS Nguyễn Chí Bền, Nguyên Viện trưởng Viện văn hoá nghệ thuật Quốc gia Việt Nam nhấn mạnh, trong nhà trường cần chú trọng phương châm đào tạo “Tiên học lễ, hậu học văn”. Học sinh đến trường cần phải học làm người, học nhân cách để trở thành người có nhân cách tốt, công dân có ích cho xã hội.

Tuy nhiên, GS Nguyễn Chí Bền cho rằng, gia đình là môi trường giáo dưỡng đầu tiên, giúp con người chuyển hóa từ thực thể tự nhiên thành một nhân cách văn hóa: "Môi trường đầu tiên cần quan tâm đó là gia đình. Gia đình là môi trường đầu tiên để con người chuyển hoá thành nhân cách văn hoá. Vai trò của gia đình rất lớn. Đối với người Việt, vai trò người mẹ rất quan trọng.  Gia đình là môi trường để hình thành nhân cách văn hóa của mỗi cá thể, mở rộng ra, chính là làng xã và mở rộng của làng xã chính là đất nước".

Chấn hưng văn hóa bắt đầu từ gia đình, nhà trường và trách nhiệm xã hội

Phân tích về tình trạng hiện nay, TS Nguyễn Thanh Xuân, Giảng viên trường Đại học Văn Hoá Hà Nội cho rằng, trẻ em hiện nay đang chịu áp lực rất lớn của việc học tập, trong khi gia đình lại có xu hướng giao phó hoàn toàn việc giáo dục cho nhà trường.

TS Nguyễn Thanh Xuân nhấn mạnh gia đình là nền tảng quan trọng nhất trong hình thành nhân cách mỗi con người. Gia đình không đơn thuần là nơi nuôi dưỡng về mặt vật chất mà còn là không gian để rèn luyện nền nếp, lòng tự trọng và các giá trị đạo đức cách ứng xử và lòng yêu thương… Nếu thiếu đi sự giáo dưỡng từ gia đình, một cá nhân sẽ giống như "cây phát triển không đủ ánh nắng", dù giáo dục xã hội có tốt đến đâu cũng khó có thể bù đắp được.

Trong kỷ nguyên số, gia đình còn giữ trọng trách là nơi kết nối tình cảm, giúp con người giữ vững các giá trị nhân văn, bản sắc dân tộc trước làn sóng toàn cầu hóa. Dù công nghệ có thể hỗ trợ liên lạc, nhưng hạnh phúc đích thực và sự gắn kết giữa các thành viên vẫn phải dựa trên sự quan tâm, yêu thương, chia sẻ trực tiếp và giữ gìn các truyền thống tốt đẹp của người Việt Nam.

Bên cạnh đó, TS Nguyễn Thanh Xuân cũng khẳng định, giáo dục gia đình có sự gắn kết chặt chẽ với giáo dục trong các nhà trường, việc giáo dục văn hoá, bài học làm người cần được lồng ghép trong các bài giảng:

"Trong các bài giảng, không chỉ ở đại học mà ở bậc mầm non, TCCS, THPT phải lồng ghép bài học làm người. Chúng ta không nên cho rằng học toán, lý, hoá không lồng ghép dạy bài học làm người. Khi các em học các tiết đó, chúng ta nhận thấy rằng, các em có lòng tự tôn, tự trọng, tôn trọng, nhường nhịn, nâng đỡ và giáo viên biết cách khuyến khích, tương thân, tương ái để giúp cho bài thuyết trình của các bạn dù không hoàn hảo nhưng giúp các em dám nói tiếng nói của mình. Văn hoá được thấm đẫm đó là sự tôn trọng của quyền cá nhân nhưng biết hoà mình vào tập thể".

TS Nguyễn Thanh Xuân đề xuất, trong nhà trường cần đổi mới nội dung giáo dục, lồng ghép giáo dục dục lịch sử, địa lý, văn chương để nuôi dưỡng lòng yêu quê hương, đất nước.

Ở cấp độ xã hội, PGS-TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa - Giáo dục của Quốc hội cho rằng, thời gian tới, Việt Nam cần phải xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh thông qua truyền thông tích cực, tôn vinh người tốt việc tốt, kiểm soát thông tin độc hại trên không gian mạng cũng như phát triển các thiết chế văn hóa cộng đồng. Điều quan trọng là sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội phải được thể chế hóa bởi các chương trình liên ngành với những cơ chế trách nhiệm rõ ràng.

Khi ba trụ cột này được đồng hành cùng gửi đi những thông điệp giá trị nhất quán thì việc hình thành một thế hệ công dân, vừa có tri thức, vừa có nhân cách, vừa có năng lực hội nhập sẽ không còn là mục tiêu xa vời mà sẽ trở thành nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của đất nước.