Ông Tuấn “hỏa xa”

Với ông, bộ sưu tập là vô giá, vượt lên giá trị vật chất thông thường. Nó là thanh xuân, là ký ức, là tuổi trẻ, là một phần quan trọng trong cuộc đời.

Người giữ ký ức hỏa xa giữa lòng phố biển

Cafe Hoả Xa: Nhâm nhi Hà Nội từ trên cầu Long Biên

Chiều phố biển Nha Trang lộng gió. Tôi bước lên tầng 2 căn nhà nhỏ giữa trung tâm và chợt khựng lại: trước mắt là “bảo tàng hỏa xa” mini của ông Đặng Anh Tuấn, thường được bạn bè vẫn gọi thân mật là “Tuấn hỏa xa”. Căn phòng không rộng nhưng tràn ngập ánh sáng, thoáng gió và sạch sẽ đến lạ, như một khoang tàu vừa được chuẩn bị cho chuyến đi mới. Trên kệ, trong tủ kính, những kỷ vật ngành đường sắt nằm ngay ngắn, giản dị mà sang trọng.

Ông Tuấn chậm rãi đưa tay, nâng niu từng món, lau chùi tỉ mỉ, như đang vuốt ve thời gian. Mỗi vệt bóng lên là thêm một câu chuyện được đánh thức:

"Mỗi lần tôi bước vào phòng trưng bày của tôi, vào phòng tôi sưu tập, tôi nhìn lại những vật dụng cảm thấy xúc động lắm. Tôi nhớ lại như in những công việc hàng ngày và tuổi thanh xuân của tôi đã trải qua, những đêm mưa đêm gió, rồi những đêm xa nhà tôi đi công tác xa ở ngoài tỉnh Bình Định, hoặc giả là trong mương mán, hoặc giả ở trong ga sông, lòng sông.

Tôi cũng đã đi cứu nạn cứu hộ rất nhiều đầu máy xe lửa nằm trên trên tuyến đường sắt Việt Nam từ Sài Gòn đến Bình Định, đến Quy Nhơn. Tôi đã cùng tất cả anh em trong đoàn cứu hộ sửa chữa đầu máy Nha Trang đi vào những cung đường để cứu hộ những đầu máy xe lửa bị pan dọc đường, bị hư hỏng dọc đường".

Món quà vượt nửa vòng trái đất 

Từng làm trong ngành đầu máy nên “ông Tuấn hoả xa” sưu tầm nhiều mô hình đầu máy xe lửa các loại: đầu máy hơi nước, đầu máy chạy bằng diesel, cả đầu máy cao tốc của Việt Nam và nhiều quốc gia trên thế giới như Nhật Bản, Mỹ, Trung Quốc…

Những mô hình đầu máy xe lửa này được làm bằng đồng, bằng sắt, có mô hình vừa bằng nhựa vừa bằng kim loại. Điều đặc biệt là tất cả mô hình đầu máy xe lửa này đều chạy được.

Ông đặt một mô hình lên đoạn ray nhỏ, khẽ đẩy… bánh xe lăn lách cách một quãng rồi dừng. Nhìn ngắm những đoàn tàu thu nhỏ vốn đã quá quen thuộc, ánh mắt ông vẫn tràn ngập vui sướng khi nâng niu, giới thiệu từng mẫu một.

Cầm bằng cả hai tay mô hình đầu máy xe lửa chạy bằng hơi nước Union Pacific 7009 4-8-4 của Mỹ, “ông Tuấn hoả xa” bảo loại này khó sưu tầm vì giá mắc quá, 800 USD, vượt ngoài khả năng tài chính của ông. Đó là món quà rất bất ngờ mà ông được một người bạn ở Mỹ mua tặng, gửi về. Người bạn này khi còn ở Việt Nam từng làm cùng ngành đường sắt ở Nha Trang với ông:

"Lần đầu tiên mình nhận được nhận được mô hình đầu máy xe lửa hơi nước, mình rất xúc động. Khi nghe tin bạn mình sẽ gửi cho một người con của bạn mang về từ bên Úc. Và họ đi du lịch tại Hồng Kông, sau đó mới về tới Việt Nam. Từ Úc thì mình đã biết rồi nhưng họ về tới Hồng Kông rồi họ về đến Việt Nam, họ điện cho mình, tim mình đập thình thịch.

Mình rất xúc động. Mình không bao giờ mình nghĩ mình có tiền mua được mô hình đầu máy xe lửa đó. Đầu máy xe lửa đó chỉ là một đồ chơi thôi nhưng đồng thời cũng là một món đồ kỷ niệm quá đắt, quá lớn đối với mình. Trân trọng lắm".

Người bạn ấy còn tặng cho ông một số mô hình đầu máy xe lửa khác. Mô hình đầu máy xe lửa hơi nước New York Central 1907 2-6-0, có giá 200 USD. Nổi bật nhất trong bộ sưu tầm mô hình đầu máy xe lửa là mô hình đầu máy xe lửa Big Boy 4-8-8-2, cũng được người bạn ở Mỹ mua tặng.

Mô hình đầu máy xe lửa này sơn màu đen xám rất tinh tế. Kỹ thuật sơn tuyệt đỉnh đến mức nhìn vào cảm giác như có chút gỉ sét, nhuốm sắc màu cổ xưa, khiến người xem thấy như cả một cỗ máy xe lửa cổ trăm năm trước được thu nhỏ lại, nay xuyên không về đây, nằm gọn trong tủ kính của ông lão phố biển.

Ông lão 70 tuổi tóc lốm đốm bạc, yêu những mô hình này đến nỗi sợ mình già rồi, mắt không được tinh tường, tay chân lọng cọng vụng về, sợ rờ mạnh vô là vỡ, là hư. Ông nhẹ nhàng, run run lấy ra chiếc hộp nhỏ, bên trong là mô hình đầu máy xe lửa chạy bằng diesel, cũng do người bạn ở Mỹ gửi tặng. Đó là loại đầu máy xe lửa nhập khẩu vào Việt Nam năm 1960.

Mô hình này ông chưa có thời gian lắp ráp, một phần vì sức khoẻ, bởi mắt ông giờ đã yếu, sự nhanh nhẹn của tay chân cũng không còn được như thời trẻ. Mà nếu lắp ráp nhanh thì một tuần, còn túc tắc phải cả tháng mới xong:

"Tôi là một người làm kỹ thuật. Khi tôi rờ vào những chi tiết trên một đầu máy xe lửa mà mô hình. Tôi sờ nó, tôi cảm thấy sướng lắm, đê mê, sướng lắm. Không dám sờ mạnh. Rất là nhẹ nhàng và sợ nó mong manh dễ vỡ. Là cảm xúc của một con người đam mê, yêu cái nghề, cái ngành đầu máy xe lửa".

Bộ sưu tập vô giá của ngành đường sắt

Đường sắt Việt Nam có nhiều loại đầu máy, loại chạy bằng hơi nước của Pháp, loại chạy bằng diesel của Mỹ, sau này là các đầu máy của Ấn Độ, Liên Xô và Trung Quốc. Mỗi loại đầu máy đều có logo gắn trên đầu tàu. Độc đáo và quý hiếm ở chỗ, bộ sưu tầm ngành hoả xa của ông Tuấn có đủ các logo từng gắn lên các đầu máy xe lửa được sử dụng tại Việt Nam. Đây là một trong những kỷ vật quý giá của ngành đường sắt mà ông Tuấn may mắn giữ lại được.

Với ông Tuấn, mỗi logo như một tờ giấy khai sinh với những thông tin quan trọng nhất của từng đầu máy xe lửa, nó hiển thị năm sản xuất, nơi sản xuất, số hiệu đầu máy...

Mấy chục năm trước. Những logo này không được ai để ý. Không ai nghĩ đến việc giữ lại sưu tầm. Người ta bỏ đi trong lúc đại tu, sửa chữa, hoặc bán ve chai phế liệu. Ông Tuấn lại mang về, chắt chiu sưu tầm. Có logo do bạn bè của ông nhặt nhạnh, giữ lại gửi cho ông. Những vật dụng tưởng chừng như bỏ đi, giờ lại trở thành một phần trong câu chuyện lịch sử đường sắt Việt Nam:

"Đối với tôi, tất cả những hiện vật mà tôi đã sưu tầm được, tôi rất là trân quý, về giá trị lịch sử cũng như về giá trị về tinh thần, từ những con tem, những hiện vật đầu máy xe lửa, những logo, những tấm vé tàu cũng giống như những cái búa mà tôi đã sử dụng hàng ngày thì đó đều là những vật mà tôi trân quý nhất".

Ngoài mô hình đầu máy xe lửa, logo đầu máy xe lửa, bộ sưu tầm về ngành hoả xa của ông Tuấn còn có chiếc đèn tín hiệu chuyên dùng trong ngành đường sắt, đặt trên đầu xe lửa từ những năm 1980; rồi hơn 700 con tem về các đầu máy xe lửa, kể về lịch sử phát triển của ngành đường sắt và đầu máy xe lửa Việt Nam và thế giới.

Bộ sưu tầm tem này đã đạt một số giải thưởng tại các cuộc thi trong và ngoài nước, như: giải Bạc tại Triển lãm tem Bưu chính Quốc gia 2020, giải Bạc năm 2023 tại Triển lãm tem quốc tế châu Á Đài Bắc, được tổ chức ở Đài Bắc (Đài Loan, Trung Quốc):

"Trong bộ sưu tập tem về những đầu máy xe lửa của thế giới như Ý, Bỉ, Mỹ, Pháp, Anh, Ba Lan, Tiệp Khắc, Nga… Tôi rất sung sướng khi được tiếp cận sưu tập, gìn giữ những con tem trên thế giới nói về đầu máy xe lửa. Trong đó có những đầu máy xe lửa qua nhiều thời kỳ đầu máy xe lửa hơi nước, tới đầu máy xe lửa điện, đầu máy xe lửa diesel, đầu máy xe lửa cao tốc".

Những con tem này ông mua từ những người sưu tầm trong nước và cả quốc tế. Trong đó có những con tem quý hiếm như 3 con tem đầu máy xe lửa hơi nước mạ vàng 22k của Tanzania; con tem đầu máy xe lửa điện đời cũ, là thế hệ đầu máy xe lửa điện thứ hai của ngành đường sắt; bộ tem xe lửa đầu tiên của Việt Nam Dân Chủ Cộng hoà; bộ tem về đầu máy xe lửa hơi nước đầu tiên của Việt Nam chạy tuyến Sài Gòn – Mỹ Tho, khánh thành năm 1885…

"Một trong những con tem đặc biệt trong bộ sưu tập tem của tôi là con tem đầu máy xe lửa của Canada phát hành năm 1980. Nó là một trong những con tem tôi rất thích. Nó là một trong những con tem quý trên thế giới", “ông Tuấn hoả xa” cho biết thêm.

Bộ sưu tầm tem của “ông Tuấn hoả xa” còn có bản phác thảo con tem đầu tiên về đầu máy xe lửa diesel của hoạ sĩ Đỗ Lệnh Tuấn. Đây là hàng sưu tầm mà một người bạn đã hào phóng sẵn lòng cho “ông Tuấn hoả xa” mượn để làm phong phú bộ sưu tầm mang đi thi quốc tế rồi đạt giải bạc năm 2023, tại Đài Loan.

Những chiếc búa giữ linh hồn đường ray

Đặc biệt, ông vẫn còn giữ 7 chiếc búa chuyên dụng chỉ có trong ngành đường sắt. Đặc biệt hơn khi những chiếc búa đó do ông chế tạo ra từ chiếc búa mẫu hiếm hoi của Mỹ để lại và một búa mẫu mang từ Hà Nội vào thời sau giải phóng. Đây là những chiếc búa để gõ vào các bộ phận máy móc khi kiểm tra toa tàu, kiểm tra đầu máy, kiểm tra từng bu lông máy nổ và lò xo bánh xe…., từ đó phát hiện xem ốc xiết lỏng hay chặt, lò xo có bị gãy hay không.

Hồi đó, ngành Đường sắt gần như không phát búa kiểm tra do khó khăn, thiếu thốn đủ thứ. Búa chuyên dụng cho ngành đường sắt không đủ nên người công nhân phải tự làm, tự mài dũa, đục đẽo. Từ chiếc búa đầu tiên do ông làm (năm 1978), phục vụ cho việc mưu sinh, gắn bó cả những năm tháng thanh xuân tuổi trẻ cho đến khi về hưu, ông vẫn cẩn thận giữ lại và trân trọng.

"Mỗi lần tôi nhìn những chiếc búa do chính tay tôi làm ra để làm phục vụ cho việc mưu sinh cũng như nuôi gia đình, đồng thời phục vụ cho công việc hàng ngày vào những thời điểm mà tôi còn thanh xuân đó, tôi rất xúc động … Nó cũng có một giá trị linh hồn. Nó đã mang lại cho biết bao nhiêu kỉ niệm vui và kỉ niệm buồn… Nhìn lại giá trị lịch sử của từng đầu máy đã đi qua đôi bàn tay của mình để mình sửa chữa cũng như để mình nắm tay máy để chạy trên đường ray, tôi rất thích và trân trọng những cái búa đó và tôi giữ đến ngày hôm nay".

Những tấm vé tàu chở đầy ký ức

Bộ sưu tầm về ngành đường sắt của “ông Tuấn hoả xa” còn gây bất ngờ với những tấm vé tàu có từ trước và sau giải phóng được ông nâng niu gìn giữ. Nhìn vào những tấm vé đã ố vàng nhuốm màu thời gian đó, những người đã từng lớn lên trong thời buổi đất nước còn khó khăn, như thấy được cả những ký ức thơ ấu, thấy được cả một phần tuổi trẻ, thanh xuân, của những năm tháng bôn ba mưu sinh; những lần chen chúc ở những sân ga, nôn nao chờ đợi được lên tàu để về sum họp gia đình, háo hức khi được lên chuyến tàu lửa vượt từ Bắc vào Nam đi thăm người thân, đi chơi, đi làm, đi học…

Tiếng còi tàu, tiếng còi hú, tiếng bánh xe lửa chạy trên đường ray, âm thanh sống động, xô bồ của những sân ga thuở ấy, những gương mặt háo hức có, mệt mỏi có… đều có thể ùa về rất rõ khi nhìn vào những tấm vé tàu tưởng chừng vô tri vô giác ấy.

Những tấm vé cũ xưa khiến người ta thấy thú vị, vì hiển hiện rõ những thông tin mà những người từng đi tàu thuở ấy mới biết, cái thuở mà giá vé tàu còn tính bằng từng đồng, từng xu: tuyến Sài Gòn đi Gia Ray (Long Khánh, Đồng Nai) 0 đồng 70 xu tàu thường ghế cứng;  tuyến  liên vận hành khách Thống Nhất Hà Nội –Huế, tháng 7-1975, giá 19 đồng 70 xu; tuyến Hà Nội – Đà Nẵng 22 đồng 50 xu, ….

"Mỗi tấm vé nói lên cái tâm hồn của một con người. Một tấm vé tàu hỏa mang tình cảm của con người của con người Việt Nam. Đi mua tấm vé tàu hỏa đó vì lý do thăm người yêu, đi thăm mẹ, thăm cha rồi cha thăm con, rồi sum họp gia đình. Đó là một trong những giá trị tình cảm của người Việt Nam chứ không phải đơn giản.

Người ta để dành tiền để mua một tấm vé tàu hỏa, ngày xưa rất mắc chứ không rẻ, rất giá trị, nằm đêm nằm hôm ngoài sân ga đợi chờ tới lượt mình mua cái lượt mình vô được 1 cái  vé tàu rất khó khăn chứ không phải như bây giờ", ông chia sẻ.

Từ cậu bé mê khói tàu đến người giữ ký ức hỏa xa

Sẽ không khỏi thắc mắc tại sao người đàn ông này lại có đam mê lớn như vậy với ngành đường sắt. Sinh ra và lớn lên cạnh Sở Hỏa xa Nha Trang (là ga Nha Trang hiện nay), mẹ lại làm trong ngành đường sắt nên tuổi thơ ấu của ông Tuấn đã quá quen thuộc và yêu cái âm thanh của còi tàu hoả, tiếng động cơ, tiếng bánh xe chạy trên đường ray…:

"Thời thơ ấu, nhà của tôi ở gần ga Nha Trang. Tôi hàng ngày được mẹ dắt qua ga Nha Trang chơi. Mẹ tôi cũng là một trong những người làm trong ngành đường sắt, thành thử mỗi một ngày đi qua nhìn một chiếc đầu máy xe lửa đâm ra quen con mắt rồi thích.  Tôi thấy nó chạy tới chạy lui, phun khói, xịt khói. Mê lắm! Thành thử nó đã có một cái niềm đam mê từ lúc là một cậu bé 7, 8, 9 tuổi".

19 tuổi, ông Tuấn vào ngành đường sắt, học khoá lái tàu đặc biệt đầu tiên tại Nha Trang. Năm 1977, ông Tuấn bước lên chuyến xe lửa chạy tuyến Nha Trang - Tuy Hoà với tư cách phụ lái. Khoảng 4 năm sau, vì nhu cầu của đơn vị và hoàn cảnh gia đình, ông  Tuấn chuyển qua sửa chữa đầu máy xe lửa và gắn bó cho đến khi nghỉ hưu.

Dù làm ở vị trí nào ông Tuấn cũng luôn canh cánh tình yêu với công việc, với ngành đường sắt. Vì yêu nên ông âm thầm giữ lại những gì liên quan đến ngành, từ chiếc đèn báo hiệu, logo đầu máy, ray xe, tà vẹt, những chiếc huy hiệu cá nhân. Thậm chí ông còn giữ lại cả những bu lông, ốc vít của các đầu máy hỏng khi xưa… Có món ông được đồng nghiệp tặng, có món ông nhặt được, có món ông mua lại của người khác bỏ đi.

Cứ thế, hành trình gom nhặt của ông đến nay đã gần 30 năm, tạo nên gia tài đặc biệt và vô giá về ngành hoả xa. Mỗi kỷ vật là một kỷ niệm, là một phần thanh xuân, là một giai đoạn công việc ông từng trải qua. Để rồi dù đã rời xa mùi dầu mỡ, rời xa tiếng còi inh ỏi bao nhiêu năm, mỗi lần bước vào căn phòng đầy ắp kỷ vật này, người đàn ông ấy lại như được chạm lại vào thanh xuân, sống lại một thời tuổi trẻ, một phần ký ức những năm tháng mưu sinh trong cuộc đời mình./.