Nộp tiền để hưởng án treo: Cần định lượng minh bạch và cơ chế công bằng với người không có tiền

Nhiều ý kiến ủng hộ cho rằng, đây là bước tiến nhân đạo, giảm tải trại giam; nhưng không ít người lo ngại về hệ lụy "có tiền là thoát cảnh ngồi tù". Để làm rõ những góc nhìn pháp lý và thực tiễn quanh đề xuất này, PV VOV Giao thông có cuộc trao đổi với Luật sư Nguyễn Hải Lăng, Giám đốc Công ty luật Hồng Hạnh Vân Canh, Đoàn Luật sư TP. Hà Nội.

PV: Thưa luật sư, đề xuất cho phép người bị tuyên phạt tù đến 5 năm được nộp tiền để hưởng án treo là một điểm mới. Từ góc độ thực tiễn, ông đánh giá thế nào về tính hợp lý của đề xuất này? Liệu việc "mở cửa" bằng vật chất có làm giảm đi tính nghiêm minh và sức răn đe của pháp luật?

Luật sư Nguyễn Hải Lăng: Trước hết, chúng ta cần gỡ bỏ quan niệm cho rằng đây là việc "dùng tiền mua tự do". Theo dự thảo, nộp tiền chỉ là một điều kiện bổ sung, hoàn toàn không phải điều kiện duy nhất. Người phạm tội vẫn phải đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về nhân thân, có tình tiết giảm nhẹ và được Tòa án đánh giá là không cần thiết phải cách ly khỏi xã hội.

Về tính hợp lý, tôi cho rằng đề xuất này có 4 ưu điểm lớn: Thứ nhất, phân hóa trách nhiệm hình sự tinh tế hơn, tạo cơ hội cho những người thực sự có khả năng cải tạo tại cộng đồng.

Thứ hai, thời gian thử thách được rút ngắn từ 1 đến 2 năm (thay vì đến 5 năm), buộc họ phải chứng minh sự thay đổi trong thời gian ngắn.

Thứ ba, giảm áp lực quá tải cho hệ thống thi hành án, giúp Nhà nước tập trung quản lý các đối tượng nguy hiểm.

Thứ tư, sức răn đe không hề suy giảm. Bản án vẫn được tuyên, án tích vẫn còn, và họ chịu sự giám sát nghiêm ngặt. Nếu vi phạm, họ lập tức phải vào tù. "Thanh kiếm" răn đe vẫn luôn treo lơ lửng trên đầu họ. Giá trị cốt lõi của pháp luật là hiệu quả phòng ngừa và phục hồi, chứ không chỉ đo đếm bằng số người bị nhốt trong tù.

PV: Có ý kiến e ngại về sự bất bình đẳng, quy định này sẽ tạo kẽ hở "người giàu có tiền nộp thì ở ngoài, người nghèo không tiền thì đi tù". Pháp luật cần dựng lên những hàng rào kỹ thuật nào để đảm bảo sự công bằng này?

Luật sư Nguyễn Hải Lăng: Tôi thẳng thắn nhìn nhận, nguy cơ tạo ra sự bất bình đẳng là có thật nếu chúng ta không thiết kế luật chặt chẽ. Để giải quyết, dự thảo cần bổ sung ngay các nhóm giải pháp.

Về định lượng mức tiền minh bạch: Cần có khung cố định tỷ lệ thuận với thu nhập, tài sản hoặc mức độ thiệt hại. Không để tình trạng người giàu vung tiền nhiều hơn để được ưu tiên.

Cần tách bạch với việc khắc phục hậu quả: Nộp tiền án treo không thay thế cho nghĩa vụ bồi thường thiệt hại cho nạn nhân, nộp án phí hay nộp phạt sung công quỹ.

Quy đổi thành lao động công ích cho người nghèo: Đây là điểm mấu chốt. Với người không có tiền nhưng đủ điều kiện nhân thân, luật cần cho phép họ quy đổi số tiền phải nộp thành số giờ lao động công ích bắt buộc tại cộng đồng. Người giàu mất tài sản, người nghèo góp sức lao động – cả hai đều phải trả giá tương xứng.

Xét duyệt độc lập: Tiền chỉ là một yếu tố, không được lấn át tiêu chí nhân thân hay khả năng cải tạo. Khi hàng rào kỹ thuật đủ nghiêm ngặt, sự tôn nghiêm của pháp luật sẽ được giữ vững.

PV: Vậy để chính sách nhân đạo này không bị lạm dụng hay nảy sinh tiêu cực trong hoạt động tư pháp, chúng ta cần một cơ chế định giá số tiền phải nộp và giám sát quy trình xét xử như thế nào thưa ông?

Luật sư Nguyễn Hải Lăng: Chúng ta cần một hệ thống kiểm soát đa tầng.

Về cơ chế định giá: Tòa án tối cao cần có hướng dẫn cụ thể. Chúng ta có thể tham khảo cơ chế "Ngày phạt" của Pháp. Người phạm tội có thể nộp một khoản tiền hàng ngày thay vì đi tù, nếu không nộp đủ sẽ phải ngồi tù số ngày tương ứng. Điều này giúp giảm gánh nặng nộp một cục tiền lớn và tạo động lực làm việc. Đồng thời, bắt buộc phải chứng minh nguồn gốc hợp pháp của số tiền, tránh lấy tiền phạm pháp đi "chuộc" án.

Về cơ chế giám sát: Cần số hóa và công nghệ, sử dụng phần mềm phân tích dữ liệu vụ án, từ đó đưa ra khung mức phạt khuyến nghị một cách khách quan. Về trách nhiệm giải trình, hội đồng xét xử phải chứng minh và giải trình rõ lý do vì sao cho hưởng án treo. Về giám sát độc lập, cần sự vào cuộc của Viện kiểm sát, báo chí và các tổ chức xã hội. Đặc biệt, thiết lập cơ chế "hậu kiểm" độc lập từ Tòa án cấp trên. Nếu phát hiện trục lợi, lập tức hủy bản án, buộc người phạm tội vào tù và xử lý hình sự nghiêm khắc người tiến hành tố tụng vi phạm.

PV: Xin cám ơn luật sư Nguyễn Hải Lăng!

Như Luật sư Nguyễn Hải Lăng vừa chia sẻ, bất kỳ chính sách hình sự nào cũng phải đạt được 3 mục tiêu: bảo đảm công bằng, giữ vững tính nghiêm minh và tạo cơ hội phục hồi cho người phạm tội. Đề xuất này là một bước đi táo bạo và nhân văn, để áp dụng hiệu quả, cần một khung pháp lý chi tiết, minh bạch ngay từ khâu dự thảo.

Dự kiến, Dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi 2026 sẽ trình Quốc hội cho ý kiến trong kỳ họp tháng 8 tới.