Những ngôi làng nép mình bên Hồ Tây

Giữa nhịp sống đô thị không ngừng đổi thay, hương trà sen Quảng Bá, sắc đào Nhật Tân hay tiếng chuông ngôi đình cổ vẫn âm thầm lưu giữ ký ức của một Hồ Tây xưa, dịu dàng và sâu lắng giữa lòng Hà Nội hôm nay.

Nếu Hồ Tây có mùi hương, thì đó hẳn là mùi sen tháng Sáu. Thứ hương thanh khiết, nhẹ như gió, theo mặt nước lan vào những con ngõ nhỏ của Quảng Bá, Nghi Tàm, Nhật Tân, Yên Phụ… những ngôi làng đã ở đây từ rất lâu, trước cả khi Hồ Tây trở thành một trong những nơi nhộn nhịp nhất của Hà Nội hôm nay.

Giữa những tòa nhà cao tầng, những quán cà phê đông khách và nhịp sống không ngừng chuyển động, những ngôi làng ấy vẫn lặng lẽ nép mình bên hồ, như những khoảng ký ức dịu dàng của Thăng Long xưa.

Mỗi mùa hạ về, Quảng Bá lại thơm mùi trà sen. Thứ hương thơm ấy đã theo gia đình nghệ nhân Nguyễn Quang Hanh suốt bốn đời. Ngày còn nhỏ, ông theo chân các cụ ra đầm từ lúc trời chưa sáng. Khi ấy, Hồ Tây còn bạt ngàn sen hương:

"Ngày xưa hồ Tây bạt ngàn sen mà sen này thơm. Thế thì các cụ nhà mình mới lấy về ướp, ngày xưa gọi là ướp khô. Tức là 1 cân trà sen ướp đi ướp lại phải độ khoảng 1200 – 1500 mới được 1 kg, mà ướp nhiều lần".

Người Hà Nội xưa gọi đó là sen hương. Thứ sen chỉ nở rộ trong ba tháng hè, đủ tinh khiết để kết duyên với trà, tạo nên một thức quà thanh tao của đất kinh kỳ. Hơn cả một nghề, đó còn là niềm tự hào mà nhiều thế hệ người Quảng Bá nâng niu gìn giữ:

"Nếu mà nói về tự hào thì nói đúng thứ nhất sen là quốc hoa của Việt Nam nhưng hương rất đặc biệt, hương ướp trà sen cũng là một đặc sản truyền thống ở hồ tây quảng bá ngày xưa. Mình cũng tự hào về truyền thống ướp trà sen của làng Quảng Bá ngày xưa".

Bốn năm nay, chị Vũ Hồng Hoa lại bắt đầu gây dựng nghề trà sen của gia đình. Từ bảy giờ sáng, những người phụ nữ lại ngồi bên nhau, cẩn thận gói từng bông sen. Giữa nhịp sống hiện đại, những đôi bàn tay ấy vẫn cần mẫn giữ lại một mùi hương của Hà Nội:

"Mình thấy nghề trà sen rất cao quý vì không phải nhà nào cũng gìn giữ được tới đời trẻ. Bởi vì ngồi rất đau lưng mỏi gối nên chỉ có các bà rất cần mẫn ngồi. Còn nếu trẻ như mình thì rất ít. Mình cũng muốn là các bạn trẻ noi theo các cụ và gìn giữ được truyền thống vì nó là nét đẹp của văn hoá mình".

Nếu hương sen là dấu ấn của mùa hạ, thì sắc đào Nhật Tân lại là ký ức của mùa xuân.

Người làng vẫn tin rằng chính gió Hồ Tây và phù sa sông Hồng đã nuôi nên những cành đào đẹp nhất.

Bốn đời gắn bó với nghề, nghệ nhân Lê Hàm chứng kiến những đổi thay của làng đào. Những mảnh đất rộng ngày nào giờ dần thu hẹp bởi đô thị hóa:

"Ngày xưa chưa đô thị hoá thì nhà tầng chưa có, đất đai còn rộng thoáng đãng, cây cối dễ phát triển hơn, phần đất cho cây đào phát triển còn tồn tại chứ còn bây giờ phần đất tốt nhất của cây đào đã bị đô thị hoá mất rồi cho nên cây đào phải dịch chuyển ra vùng đất ít thuận lợi hơn".

Đất ít đi, nghề cũng bấp bênh hơn. Nhưng điều khiến ông trăn trở không chỉ là chuyện sinh kế. Mà là nỗi lo một ngày nào đó, sắc đào Nhật Tân chỉ còn trong ký ức:

"Thực ra làng nghề trồng đào mà mất đi thì nó thực sự đáng tiếc. Mà đáng tiếc trước hết cho những người sống bằng nghề trồng đào, thứ 2 là truyền thống là không phải ngắn, nó gắn bó với người dân, với cả Hà Nội và những năm tháng chiến tranh".

Bảy mươi lăm năm sống ở Quảng Bá, ông Ngô Văn Hi vẫn nhớ như in ngôi làng xưa. Một bán đảo xanh mướt ven hồ. Những ngôi nhà thấp. Mùa sen nở thơm ngát cả một vùng:

"Vẫn là hình ảnh làng Quảng Bá xưa, nó như một bán đảo vòng quanh ven ven hồ Tây, cây cối xanh tốt, nhà lúc đó chỉ là nhà cấp 4 thôi nó thấp. Trông cảnh quan xung quanh đấy là ven hồ là trồng hoa sen, cho nên đến mùa sen là rất là đẹp".

Đổi thay mang đến cuộc sống đủ đầy hơn. Nhưng trong ký ức của lớp cao niên trong làng vẫn có một nỗi tiếc. Khi những ngôi đình xưa giờ lọt thỏm giữa nhà cao tầng, khi những đầm sen dần ít đi, khi những khoảng xanh nhường chỗ cho bê tông.

Sinh ra và lớn lên bên Hồ Tây, Trần Thùy Dương thuộc thế hệ trưởng thành cùng sự đổi thay ấy. Nhưng với Dương, điều làm nên bản sắc của những ngôi làng ven hồ không chỉ là đình chùa hay những nghề truyền thống. Mà chính là con người:

"Dù có trải qua bao nhiêu nhiêu năm tháng, cũng như là bao nhiêu hoạt động theo những kế hoạch mới của thủ đô thì yếu tố con người, yếu tố địa phương vẫn sẽ luôn là cái yếu tố mà được gắn chặt với cả cái văn hóa của làng nghề, cũng như là với những cái văn hóa di tích lịch sử của địa phương".

Có thể một ngày nào đó, những đầm sen sẽ không còn bạt ngàn như trong ký ức của ông Hanh. Những vườn đào sẽ nhỏ hơn trong ký ức của ông Hàm.

Và những mái nhà thấp thoáng dưới bóng cây chỉ còn trong hoài niệm của ông Hi. Nhưng chừng nào vẫn còn những con người đau đáu với mảnh đất này, chừng đó những ngôi làng ven Hồ Tây vẫn còn hiện diện.

Như hương sen trong một sáng đầu hạ.

Thoảng nhẹ.

Không ồn ào.

Nhưng đủ để ai từng đi qua, sẽ nhớ mãi…