Những bước phi của ngựa trong lịch sử và tâm thức người Việt

Và trong số mười hai con giáp ấy, có một linh vật mang dáng vóc của tốc độ, của trung nghĩa, của những bước phi không mệt mỏi cùng lịch sử dân tộc, đó chính là con Ngựa.

Cùng VOV Giao thông nhìn lại những năm Ngọ đáng nhớ trong lịch sử, khám phá những câu chuyện thú vị về ngựa trong văn hóa dân gian và những gửi gắm kỳ vọng vào năm Ngọ, năm của sự chuyển động và bứt phá. 

Những năm Ngọ trong lịch sử dân tộc

Trong lịch sử phương Đông, năm Ngọ thường được xem là năm của vận động mạnh, của chuyển dịch lớn trong chu kỳ thời gian.

Và khi nhìn lại lịch sử dân tộc Việt Nam, có thể thấy nhiều năm Ngọ đã gắn với những bước ngoặt quan trọng. Trong đó, có những năm Ngọ ghi dấu những chiến công lừng lẫy, thể hiện rõ bản lĩnh quật cường của dân tộc Việt Nam trước các thế lực xâm lăng.

Tiêu biểu là năm Canh Ngọ 550. Đây là thời điểm quân khởi nghĩa của ta, do Triệu Quang Phục chỉ huy, mở cuộc phản công lớn, đánh bại quân xâm lược nhà Lương do tướng Dương Sàn cầm đầu, qua đó bảo vệ vững chắc nền độc lập của nước Vạn Xuân.

Sang thế kỷ XIII, một năm Ngọ khác cũng đi vào lịch sử như một chiến công vĩ đại, đó là năm Mậu Ngọ 1258. Năm này, quân dân nhà Trần đã đánh bại cuộc xâm lược lần thứ nhất của quân Nguyên - Mông, một đội quân từng làm rung chuyển cả châu Á và châu Âu.

Bước sang thế kỷ XX, lịch sử Việt Nam ghi nhận một năm Ngọ mang ý nghĩa đặc biệt về nội trị và đường lối cách mạng, đó là năm Canh Ngọ 1930. Ngày 3 tháng 2 năm 1930, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, đánh dấu sự trưởng thành của phong trào công nhân và phong trào yêu nước Việt Nam, đồng thời mở ra một bước ngoặt căn bản trong lịch sử cách mạng dân tộc.

Và cũng trong dòng chảy của những năm Ngọ đáng nhớ ấy, năm Giáp Ngọ 1954 trở thành mốc son chói lọi của lịch sử hiện đại. Đó là Chiến thắng Điện Biên Phủ lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu, chiến thắng đã kết thúc 9 năm kháng chiến chống thực dân Pháp, buộc Pháp phải ký Hiệp định Giơ-ne-vơ, công nhận độc lập, chủ quyền của Việt Nam.

Từ Vạn Xuân thế kỷ VI, Đại Việt thời Trần, đến cách mạng Việt Nam thế kỷ XX, những năm Ngọ nhiều lần xuất hiện trong những thời khắc gian nan, thử thách và cũng là những bước ngoặt lớn của dân tộc.

Chính từ chiều sâu lịch sử ấy, hình tượng con ngựa, biểu trưng cho vận động, bền bỉ và bứt phá đã đi vào tâm thức người Việt, không chỉ trong sử sách, mà cả trong văn hóa và huyền thoại dân gian.

Ngựa trong văn hoá Việt Nam 

Không chỉ xuất hiện trong những thời khắc quyết liệt của lịch sử, hình tượng con ngựa còn đi vào đời sống tinh thần người Việt từ rất sớm, trở thành một linh vật quen thuộc trong văn hóa dân gian và tâm thức cộng đồng.

Trong cách nhìn truyền thống, con ngựa không đơn thuần là loài vật phục vụ con người, mà mang trong mình nhiều lớp ý nghĩa biểu trưng, gắn với quan niệm về thời gian, về con người và về vận động của xã hội.

“Con ngựa là một trong 12 linh vật mà người Việt chọn lựa với cái tên trong chữ Hán là là Ngọ. Thế thì trong cái tư duy của các nhà Nho, Ngọ bao giờ cũng gắn với cái thời đỉnh điểm của một cái chu kỳ thời gian, của một cái ngày. Vì thế mà đây là một cái linh vật mà được người dân từ nhà Nho trước đây và những người dân hiện nay rất là là quý trọng”.

Theo cách lý giải của GS.TS Nguyễn Chí Bền, nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam, con ngựa gắn với thời điểm đỉnh cao của chu kỳ vận động, biểu trưng cho sự sung mãn, cho chuyển động mạnh mẽ và cho những bước đi quyết đoán.

Dù không phải loài vật có nguồn gốc bản địa, nhưng trong đời sống tinh thần, người Việt lại dành cho con ngựa sự trân trọng đặc biệt.

“Đây là một cái loài vật mà thực ra thì Việt Nam không phải là quê hương của ngựa nhưng người Việt Nam thì lại rất chú trọng và rất quý cái cái loài vật này bởi vì thứ nhất là nó có thể chạy rất là nhanh, tức là nó vận chuyển rất là nhanh và cái thứ hai là nó rất là trung thành với chủ”.

Nhanh là để đi, để mở đường. Còn trung thành là để gắn bó, để giữ trọn nghĩa tình. Hai phẩm chất ấy khiến hình tượng con ngựa trở thành biểu trưng cho những giá trị mà người Việt coi trọng trong cả đời sống cá nhân lẫn cộng đồng.

Với người Việt, hình tượng con ngựa không chỉ dừng lại ở ảnh hưởng văn hóa bên ngoài, mà còn được Việt hóa, gắn chặt với các huyền thoại dựng nước. Trước hết là truyền thuyết Sơn Tinh - Thủy Tinh, một trong những câu chuyện nền tảng của văn hóa dân gian Việt Nam.

“Một cái câu chuyện của hai nhân vật đến hỏi con gái Hùng Vương thì sẽ là là Sơn Tinh và Thủy Tinh, thì cái vật mà Hùng Vương yêu cầu phải dẫn cưới là là ngựa. Và Sơn Tinh đã mang được đầy đủ cái đó”.

Trong câu chuyện ấy, ngựa không chỉ là sính lễ, mà là thước đo năng lực và bản lĩnh, thể hiện khả năng vượt qua thử thách của con người. Còn cao hơn nữa, hình tượng con ngựa đạt tới tầm linh thiêng trong huyền thoại Thánh Gióng.

“Huyền thoại Thánh Gióng thì lại là con ngựa. Và đấy là một huyền thoại mà liên quan rất mật thiết đến cái quá trình người Việt chinh phục châu thổ Bắc Bộ và phát triển cái nghề chế tác kim loại. Tức là ngựa sắt và nhân vật cứu nước cho Vua Hùng thì chính là Thánh Gióng. Và cái vũ khí mà Thánh Gióng yêu cầu phải chuẩn bị là ngựa sắt. Ngựa với Thánh Gióng khi ra trận như vậy thì đã phun ra lửa và cái dấu tích còn lại ở cái vùng ở Cổ Loa thì là tre đằng ngà”.

Ngựa sắt trong truyền thuyết Thánh Gióng không phải ngẫu nhiên xuất hiện. Mà đó là hình ảnh kết tinh của trí tuệ, kỹ nghệ và sức sáng tạo của người Việt cổ. Sau khi đã hoàn thành sứ mệnh cứu nước, con ngựa ấy không ở lại trần gian.

“Nó là một cái linh vật mà giúp cho người anh hùng chiến thắng giặc ngoại xâm và bảo vệ được làng quê, bảo vệ được đất nước, người dân và sau đó thì cái linh vật ấy lại cùng với người anh hùng bay về trời. Cho nên là ở trong tư duy, ở trong tâm thức của người dân Việt thì con ngựa ấy là một cái vật thiêng cùng với một nhân vật thiêng. Sau khi hoàn thành cái nhiệm vụ của mình ở cõi trần thì đã lại trở về cõi trời”.

Từ đó, trong tâm thức người Việt, con ngựa không chỉ là hình ảnh của sức mạnh, mà còn là linh vật đồng hành cùng chính nghĩa, cùng con người vượt qua thử thách rồi trở về cõi thiêng.

Gửi gắm của năm Ngọ

Trong lịch sử và văn hóa Việt Nam, con ngựa không chỉ gắn với những chiến công hay huyền thoại dựng nước, mà còn gắn với những kỳ vọng của con người vào các chu kỳ thời gian.

Bởi trong quan niệm truyền thống, mỗi năm mang tên một linh vật không chỉ để gọi tên thời gian, mà còn gửi gắm những mong ước, những dự cảm và niềm tin của cộng đồng vào vận hội phía trước.

“Năm 2026 năm Bính Ngọ thì người ta lại luôn luôn nghĩ rằng đây là một cái giai đoạn đặc biệt mà các nhà quản lý xã hội gọi là giai đoạn chuyển mình của dân tộc thì đó chính là gắn với cái cái năm mà có cái loài vật là chạy rất là nhanh, phi nhanh và trung nghĩa”.

Cách nhìn ấy không tách rời lịch sử, mà được hình thành từ chính những trải nghiệm lâu dài của dân tộc, khi nhiều năm Ngọ từng gắn với những thời khắc chuyển động mạnh mẽ của xã hội. Trong tâm thức dân gian, con ngựa vì thế không đứng yên, mà luôn ở trạng thái vận động, dịch chuyển và bứt phá.

“Đấy chính là cái cái điều rất là tốt cho dân tộc. Cho nên là người ta luôn luôn kỳ vọng, luôn có hy vọng vào cái năm Bính Ngọ, là năm của một cái loài vật người Việt Nam chọn với hai cái ý nghĩa tức là vận chuyển, vận động rất là nhanh và thứ hai là trung nghĩa và luôn luôn gắn bó với chủ”.

Nhanh nhưng không tản mạn. Vận động nhưng không rời mục tiêu. Và trên hết là trung nghĩa, sự gắn bó bền chặt giữa con người với cộng đồng, với đất nước. Đó cũng là lý do vì sao, trong những thời điểm bước ngoặt, người Việt thường gửi gắm nhiều kỳ vọng vào những năm Ngọ.

“Với năm Bính Ngọ và nhất là năm mà cả dân tộc bước vào một cái thời kỳ mới của lịch sử, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc như các nhà quản lý xã hội nói thì đó chính là một cái năm rất là tốt. Nó phù hợp với cái logic của loài vật thiêng mà người dân đã chọn một trong 12 con giáp”.

Từ lịch sử đến văn hóa, từ huyền thoại đến đời sống đương đại, con ngựa hiện lên như một biểu tượng của niềm tin vào sự chuyển mình tích cực, khi con người biết vận động, biết gắn bó và biết đi cùng nhau.

Bởi vậy, khi bước vào một năm Ngọ, điều mà văn hóa dân gian gửi gắm không phải là lời hứa hẹn viển vông, mà là lời nhắc nhở sâu sắc:

Muốn đi xa phải bền bỉ.

Muốn đi nhanh phải đi đúng hướng.

Muốn bền lâu phải giữ trọn nghĩa tình.