Ngõ nhỏ chờ xuân

Cái lạnh ấy đủ để người ta muốn ngồi lại gần nhau hơn, muốn hong tay bên bếp lửa, muốn chậm lại sau một năm nhiều biến động. Và cũng chính trong khoảnh khắc ấy, Tết bắt đầu hiện ra, không ồn ào, không phô trương mà rất đỗi thân quen.

Bếp lửa đêm cuối năm trong ngõ nhỏ

“Vị quê” ngày Tết

Trái cây tạo hình độc đáo miền Tây sẵn sàng cùng mọi nhà đón Tết

Sâu trong Ngõ Quỳnh, một con ngõ nhỏ nép mình giữa lòng Hà Nội, bếp lửa đã được nhóm lên từ khi chiều vừa tắt nắng.

Ngọn lửa đỏ hồng len qua cái lạnh cuối đông, hong ấm cả một khoảng ngõ vốn quen chật chội và trầm lắng hơn lúc cuối ngày.

Bên hiên nhà, những bó lá dong xanh được xếp ngay ngắn. Gạo nếp trắng, đậu xanh thơm vàng, thịt lợn tươi ngon…lần lượt được mang ra, đặt cạnh nhau giản dị mà thân quen, như những mảnh ghép không thể thiếu của một nghi thức trong nếp nhà, nếp ngõ.

Không ai bảo ai, mỗi người lặng lẽ nhận một việc. Tay thoăn thoắt, động tác nối tiếp, nhịp nhàng, thuần thục…như thể đã được truyền lại qua rất nhiều mùa Tết.

Giữa bếp lửa tí tách và tiếng chuyện trò rôm rả, nồi bánh chưng bắt đầu sôi. Và ngay từ khoảnh khắc ấy, Tết không cần báo trước nữa. Nó lặng lẽ ngó nghiêng về trong con ngõ nhỏ một cách chậm rãi, ấm áp, cảm giác rất đỗi thân quen nhưng chỉ những đêm cuối năm mới có được.

Với bà Nguyễn Thị Thanh Mai, người đã gắn bó nhiều năm với con ngõ này thì bếp lửa và nồi bánh chưng đêm cuối năm không chỉ là việc chuẩn bị một món ăn cho ngày Tết, mà còn là cách để gìn giữ kí ức, giữ lại cảm giác sum vầy, bởi với bà, nếu thiếu đi, Tết sẽ khó trọn vẹn…:

"Mình đã trải qua rất nhiều năm tháng, kể cả tuổi thơ, tuổi thanh xuân và đến bây giờ đã trở thành người lớn tuổi, được chứng kiến những bước đường của đất nước, của dân tộc…thì mình có gắn liền với những kỉ niệm rất sâu sắc, đó là Tết. Hôm nay ngồi bên nồi bánh chưng nơi thủ đô, tấp nập người đi lại nhưng mình vẫn cảm thấy trong lòng: mùi của gạo nếp, mùi của lá dong thơm nồng, tiếng tí tách của ngọn lửa hồng làm cho mình nhớ tới Tết xưa, nhớ tới cha mẹ, gia đình, không bao giờ quên được. 

Kỷ niệm về ngày vui, tiếng pháo hay của những bông hoa. Trong đó, có một dấu ấn rất là quan trọng, đó là nồi bánh chưng trong mỗi gia đình. Mẹ thì đong gạo, vo gạo, đồ đỗ, thái thịt… chúng mình được phân công rửa lá dong, trời rét buốt. Bố chuẩn bị những đống củi gộc từ trong năm, để làm sao cho lửa được đậm hồng và nồi bánh chưng được dền trong lúc đun. Các con vô cùng háo hức, chạy huyên náo quanh nhà và chờ đun bánh rất lâu, 10-12 tiếng. Có cả mọi người hàng xóm đến chơi, nói chuyện, quây quần chung quanh. 

Mình nghĩ bếp lửa trong đêm luộc bánh chưng, nó không phải chỉ là đun nồi thức ăn, mà nó là biểu hiện đầy ấm áp, đoàn viên, và chia sẻ của mọi người trong gia đình với nhau. Khi bánh chưng đã chín, vớt ra thơm ngon nhưng mà háo hức để chờ đón một cái Tết đã đến bên thềm nhà. 

Ngày nay, không còn nhiều nhà nấu nồi bánh chưng, nhất là ở đô thị nhưng giữa cuộc sống bộn bề này, người ta vẫn muốn có cái gì của ngày xưa, và nồi bánh chưng là cái biểu hiện rõ nhất. Cho nên trong ngõ nhỏ, phố nhỏ, dù rất đông người nhưng ngồi trông nồi bánh chưng, tôi thấy vẫn có cái gì đấy rất là bâng khuâng, thấy mình toại nguyện, sung sướng vì có được hương vị của Tết cổ truyền dân tộc".

Bên bếp lửa, câu chuyện không chỉ xung quanh việc nấu bánh chưng. Đó còn là chuyện của một năm đã qua, chuyện con cháu học hành, chuyện làm ăn, chuyện những người đi xa chưa kịp trở về trong những ngày giáp Tết.

Trẻ con ngồi sát lại gần bếp, mắt tròn xoe dõi theo nồi bánh đang sôi đều. Người lớn vừa trông bánh, vừa nhắc nhau giữ lửa cho đều, canh nước cho cẩn thận như thể đang gìn giữ không chỉ một nồi bánh, mà cả không khí sum vầy của đêm cuối năm.

Đối với ông Nguyễn Đắc Vĩnh, sống trong ngõ Văn Chương, phường Văn Miếu Quốc Tử Giám, Hà Nội, dù bây giờ cuộc sống đã đủ đầy hơn rất nhiều, cảm giác quây quần bên bếp lửa, chờ bánh chưng chín, vẫn là điều làm nên trọn vẹn của Tết:

"Ngày trước khó khăn hơn bây giờ nhiều, nhưng cứ đến Tết là cả nhà lại quây quần bên nồi bánh chưng. Không có nhiều mâm cao cỗ đầy, chỉ cần có bếp lửa đỏ, có nồi bánh sôi suốt đêm, là đã thấy Tết về rất rõ. Bây giờ đủ ăn đủ mặc nhưng cái cảm giác ngồi bên bếp lửa, trông bánh chưng, chờ đến sáng… thì vẫn không thay thế được.

Cả năm ai cũng bận rộn, chỉ có những lúc như thế này là mọi người ngồi lại với nhau lâu nhất. Với tôi, Tết là như thế. Khi xưa ông bà, bố mẹ nấu bánh, mình còn nhỏ. Giờ mình nấu bánh thì các cháu cũng háo hức. Để mà giữ được nét văn hóa, nếp truyền thống được là điều đáng quý".

Tiếng nước sôi đều đều trong đêm, như một nhịp thời gian chậm rãi, đưa con người trở về với những kí ức rất xa,  khi Tết còn là điều mong chờ suốt cả năm.

Có những kí ức không cần gọi tên, chỉ cần nghe tiếng củi nổ tí tách là hiện về. Đó là đêm cuối năm, khi cả nhà thức cùng nhau trông bánh, là cảm giác của những đứa trẻ  buồn ngủ mà không dám ngủ, sợ tỉnh dậy là không còn thấy bếp hồng sáng lửa…

Với nhiều người, những khoảnh khắc ấy như được gói ghém, theo họ suốt những năm tháng trưởng thành. Để rồi, khi đi xa, khi Tết chỉ còn là vài ngày nghỉ ngắn ngủi, người ta lại thèm được ngồi co ro bên bếp lửa, nghe tiếng nước sôi, chờ bánh chín như chờ một mùa mới bắt đầu.

Đối với họ, một góc ngõ nhỏ, một nồi bánh chưng, đôi khi đủ để níu giữ cả một miền kí ức.

Hơi ấm bếp lửa dưới chân những tầng cao

Rời những xóm nhỏ, chúng tôi tìm đến một khu chung cư trên ngõ 622 đường Minh Khai, phường Vĩnh Tuy, Hà Nội.

Ở nơi tưởng như chỉ quen với bê tông, thang máy và những cánh cửa khép kín, nhịp sống thường ngày vốn trôi rất nhanh. Sáng vội vã rời nhà, tối mệt nhoài trở về căn hộ của riêng mình. Những người hàng xóm gặp nhau nhiều lần trong ngày, nhưng thường chỉ kịp trao nhau một cái gật đầu, một nụ cười thoáng qua.

Thế nhưng, hôm nay, nhịp sống ấy chậm lại. Khoảng sân sinh hoạt chung bỗng trở nên ấm áp bởi bếp lửa và nồi bánh chưng đang sôi. Những gia đình từ các tầng khác nhau cùng mang xuống lá dong, gạo nếp, đậu xanh. Người lạ hóa quen… Khoảng cách của bê tông, của những cánh “cửa đóng then cài” dường như được xóa nhòa trong tiếng trò chuyện rộn ràng và hơi ấm của bếp lửa đêm cuối năm.

Với chị Thu Hà, cư dân của khu chung cư thì buổi gói bánh chưng chung không chỉ là hoạt động đón Tết, mà còn là dịp hiếm hoi để những người sống cạnh nhau mỗi ngày có thể thật sự ngồi lại, chia sẻ và cảm nhận rõ hơn không khí Tết đang đến rất gần…:

"Bình thường, mỗi nhà một căn hộ đóng cửa, gặp nhau thì chào hỏi vội vàng. Nhưng đến lúc cùng xuống gói bánh, cùng nhóm bếp lửa, tự nhiên thấy gần nhau hơn hẳn. Rồi có dịp để quan tâm, hỏi han, chuyện trò về công việc,cuộc sống, chuyện con cái… mới thấy hóa ra Tết vẫn có thể đến rất gần, ngay trong khu chung cư này thôi. 

Những buổi quây quần giản dị như thế này, tôi nghĩ sẽ làm cho Tết bớt vội vã, giữa sự xô bồ đông đúc, cho mỗi người chậm lại một chút để cảm nhận một mùa xuân mới đang về".

Trong đời sống đô thị hiện đại, nơi mỗi gia đình là một không gian riêng biệt, Tết trở thành dịp hiếm hoi để con người mở cửa, bước ra ngoài, và tìm lại cảm giác cộng đồng, điều tưởng như rất quen, nhưng ngày càng hiếm.

Giữa những tòa nhà cao tầng, nơi thang máy đưa người ta đi nhanh hơn cả những lời chào, một nồi bánh chưng chung lại khiến nhịp sống chậm lại, kéo những người xa lạ ngồi gần nhau hơn trong hơi ấm của bếp lửa đêm cuối năm.

Sau nhiều năm sinh sống tại Pháp, anh Tú Nguyễn vừa trở về Việt Nam đón Tết. Với anh, Tết không chỉ là chiếc bánh chưng tròn đầy, mà là giây phút được ngồi lại cùng mọi người, trong hơi ấm của sự sum vầy:

"Đối với tôi là một người xa quê hương rất lâu rồi, bao nhiêu năm tôi cảm giác vô cùng nhớ hương vị của Tết, nhớ mùi của Tết. Và ngày hôm nay, khi mà được có mặt tại đây, được cùng mọi người trong khu chung cư này, cùng nhau làm ra một nồi bánh chưng, trông nồi bánh chưng này… phải có mặt ở đây, phải chứng kiến không gian này thì mới thấy cái giá trị hơi ấm của hương vị Tết. 

Trong thời buổi ngày nay, miếng bánh chưng cũng không phải là không có, tuy nhiên, được cùng nhau trông nồi bánh chưng nó mang những giá trị tinh thần vô cùng to lớn. Không chỉ là của tôi mà đối với những thế hệ như con tôi chẳng hạn, khi được chứng kiến mọi người cùng nhau quây quần bên nồi bánh chưng, nó mang giá trị của quê hương, của truyền thống, gợi lại nhữngkí ức rất tuyệt vời mà chúng tôi đã từng trải qua của những Tết xưa. Và thực sự, có mặt ở đây là một cảm giác vô cùng xúc động".

Nồi bánh chưng và sức gắn kết cộng đồng trong đời sống hiện đại

Nhà văn Trương Quý, người đã dành nhiều năm quan sát, nghiên cứu và ghi chép về Hà Nội, từ những lớp phố cũ đến nhịp sống đô thị đang không ngừng chuyển động. Anh cho rằng, khi nhịp sống ngày càng gấp gáp, thì khoảnh khắc quây quần bên bếp lửa, chờ nồi bánh chưng sôi suốt đêm, chính là sợi dây âm thầm nối con người với quá khứ, với những mùa Tết đã đi qua, và với cảm giác sum vầy rất riêng và của sự gắn kết của cộng đồng…:

"Việc gói và trông nồi bánh chưng ngày giáp Tết là không khí rộn ràng, chờ đón một thời khắc đặc biệt sắp đến trong cuộc sống của mỗi con người cũng như là mỗi gia đình. Mỗi gia đình là một tế bào xã hội, xã hội là một tổng hòa của rất nhiều thành phần. Nó tạo ra sự gắn kết, một sự cộng hưởng to lớn trong xã hội.

Gói bánh chưng không chỉ là một món ăn, một động thái tín ngưỡng để cúng ông bà, tổ tiên. Tôi nghĩ, đây còn có một ý nghĩa quan trọng trong xã hội. Lấy nông nghiệp, lấy mối quan hệ cộng đồng là nơi nương tựa vào nhau, gắn kết lại, đoàn kết lại, để làm nên một sức mạnh, sức mạnh cả về vật chất và tinh thần.

Chúng ta để ý mà xem, gói bánh chưng cần nhiều sức lực và tâm trí của rất nhiều người. Trong gia đình, nhiều người cũng quen biết, thậm chí những người trong cộng đồng, làng giềng, hàng xóm… Cùng chung sức…"

Với nhà văn Trương Quý, Hà Nội không chỉ được nhận diện bằng những con phố hay công trình, mà còn bằng những khoảnh khắc rất đời thường, khi con người quây quần bên nồi bánh chưng đêm cuối năm.

Theo anh, giữa đời sống đô thị hiện đại, hình ảnh nồi bánh chưng đêm cuối năm không chỉ gợi lại ký ức tuổi thơ hay một không gian đồng nội đã xa, mà còn mang trong đó một triết lý sống về sự gắn kết, bền bỉ và trao truyền giữa các thế hệ:

"Khi cuộc sống guồng quay của công nghệ, cũng như là các thứ vật chất xô cuốn ta đi trong đô thị thì hình ảnh đó nó gợi về tuổi thơ, kí ức, một không gian đồng nội, còn có gì hồn hậu. Từ trẻ nhỏ đến người già đến các thành viên trong gia đình gắn kết các thế hệ lại. Mọi người không hẳn là vì thích ăn bánh chưng hay là cần một cái bánh chưng là một món cao sang gì, nhưng nó có một cái triết lý: Một cái bánh chưng là rất nhiều tổ hợp của thứ khác nhau nhưng nó gói lại, mang một nghĩa là gắn kết lại.

Luộc qua lửa, qua thử thách, mấy lần như thế, nó nhắc nhở người ta luôn luôn duy trì, bồi đắp. Không bao giờ có một cái chuyện bánh chưng có ngay trong vài phút mà qua ngày, qua đêm, trong bao nhiêu tiếng đồng hồ mới vớt ra được. Thấy rằng là có một cái sự trao truyền, chuyên chở, một cái gọi là giá trị triết lý trong đấy". 

Đêm cuối năm rồi cũng sẽ qua. Nồi bánh chưng rồi sẽ được vớt lên, đặt ngay ngắn trên ban thờ gia tiên, bên mâm cỗ Tết. Nhưng bếp lửa của những ngày Tết sẽ còn ở lại rất lâu trong ký ức của mỗi người, để đi đâu, về đâu, họ cũng mang theo hơi ấm của sum vầy, của tình thân không gì thay thế. Đó là ngọn lửa thắp sáng những tháng ngày xa quê, là điểm tựa để mỗi người nhớ rằng luôn có một nơi để trở về. Và chính từ bếp lửa ấy, mùa Xuân không chỉ bắt đầu trong đất trời, mà còn bắt đầu trong lòng người.