Nghề làm lồng đèn Phú Bình có nguy cơ thất truyền

Những ngày này, lẽ ra không khí tại đây phải hối hả, tấp nập hơn bao giờ hết. Thế nhưng, có mặt tại những con hẻm của phường Hòa Bình, chúng tôi lại cảm nhận được một không khí trầm lắng đến lạ thường.

Những chiếc lồng đèn vẫn ở đó, nhưng dường như ánh sáng của chúng đang dần leo lắt trước những cơn gió của sự hối hả cuộc sống ngày nay.

Hà Nội sống và yêu: Làng nghề sinh vật cảnh Hồng Vân

"Hành trình số" của làng nghề truyền thống

Trung thu về sớm trên phố

Xóm lồng đèn Phú Bình tất bật dịp Trung thu

Dạo một vòng quanh các con đường Lạc Long Quân, Minh Phụng, Bình Thới… vốn là nơi tập trung nhiều hộ làm lồng đèn nhất, hình ảnh dễ thấy là những sạp hàng đầy ắp lồng đèn hình con bướm, con cá, hình ngôi sao… nhưng lại vắng bóng người mua. Không còn cảnh chen chân chọn lựa, không còn tiếng trả giá rộn ràng.

Làng nghề Phú Bình đã hình thành hơn nửa thế kỷ, từ những người con làng Báo Đáp, Nam Định di cư vào Nam lập nghiệp. Đã có một thời hoàng kim, những năm 1980-1990, cả xóm gần trăm hộ dân tất bật làm lồng đèn từ sau Tết. Ánh sáng từ những chiếc đèn ông sao, đèn thỏ, đèn cá chép... đã thắp sáng tuổi thơ của biết bao thế hệ.

Nhưng giờ đây, ánh sáng ấy dường như đang dần yếu đi trước sự cạnh tranh của lồng đèn điện tử hiện đại. Ngồi trước cửa hàng với vài chục chiếc lồng đèn treo hờ hững, ông Hoàng Văn Sáng, một chủ cửa hàng, ngậm ngùi chia sẻ:

“Giờ buôn bán nhỏ giọt thôi, trước đây thì làm không dám nghỉ trưa, giờ thì nằm nghỉ trưa thoải mái”.

Câu nói tưởng chừng như đùa vui của ông Sáng lại chất chứa bao nỗi niềm. Sự "thoải mái" bây giờ là sự thoải mái không mong muốn, khi đôi tay người thợ không còn tất bật, khi những đơn hàng không còn tới tấp như mọi năm. Theo ghi nhận và chia sẻ từ chính những người dân làng nghề, sức mua năm nay sụt giảm nghiêm trọng, ước tính chỉ đạt khoảng 30% so với thời điểm này những năm trước.

Cách đó không xa, trong căn nhà nhỏ, ông Nguyễn Trọng Thành, một nghệ nhân với hơn 40 năm gắn bó với nghề, đang cẩn thận vẽ từng đường nét chiếc đèn. Đôi tay ông vẫn thoăn thoắt, vẫn khéo léo, nhưng gương mặt lại trĩu nặng suy tư. Theo ông, có nhiều nguyên nhân dẫn đến sự ảm đạm của làng nghề năm nay:

“Hàng hóa không bán được nhiều như mọi năm. Thứ nhất là kinh tế khó khăn. Thứ 2 là năm nhuận, 2 tháng sáu nên trễ hơn 1 tháng và do chuyển đổi số nên một số hộ họ chuyển đổi. Nhìn chung, năm nay so với mọi năm bán hàng rất chậm, tới thời điểm họ lấy hàng vào nhiều thì không còn được bao nhiêu ngày nữa".

Khó khăn là vậy, nhưng những người thợ làm lồng đèn truyền thống còn phải đối mặt với những khó khăn về giá nguyên vật liệu đầu vào như tre, giấy kiếng, màu vẽ… đều tăng, nhưng giá bán ra lại không thể tăng, thậm chí còn phải giảm để cạnh tranh với lồng đèn điện tử, lồng đèn nhựa sản xuất hàng loạt.

Giữa những khó khăn bủa vây, một số gia đình đã thay đổi. Họ không chỉ trông chờ vào các mối lái truyền thống mà đã chủ động đưa sản phẩm của mình lên mạng xã hội, các sàn thương mại điện tử nhằm mở rộng thị trường, có thêm nhiều tệp khách hàng mới. Ông Thành cho biết thêm:

“Giá thì không lên, nhiều mặt hàng mình vẫn giữ giá cũ thậm chí còn xuống giá nữa nhưng giá nguyên vật liệu năm nay tăng hơn so với năm ngoái khoảng 10%. Bây giờ mạng xã hội quảng cáo thì ở những vùng sâu vùng xa họ cũng biết đến làng nghề này,  biết gia đình mình làm hết. Rồi những kênh bán hàng  họ cũng quảng bá, dễ dàng tìm ra địa chỉ nhà mình rồi thì ở xa xôi họ có thể đặt hàng, không cần tới nhà".

Thế nhưng, những thay đổi đó cũng chỉ là giải pháp tình thế của một vài hộ. Nỗi lo lớn hơn, bao trùm lên cả làng nghề, là nguy cơ thất truyền. Từng là một làng nghề nổi tiếng với hàng trăm hộ sản xuất, nay Phú Bình chỉ còn lại vài chục hộ bám trụ. Đằng sau những chiếc lồng đèn lung linh sắc màu ấy là mồ hôi, công sức của cả một gia đình trong nhiều ngày.

Thế nhưng, mỗi sản phẩm bán ra cũng chỉ có giá dao động từ 20.000 đến 30.000 đồng. Với mức thu nhập ít ỏi như vậy, việc người trẻ không còn mặn mà, không muốn nối nghiệp cha ông cũng là điều dễ hiểu. Trò chuyện với chúng tôi, ông Nguyễn Đình Chiến không giấu được sự xót xa khi nói về tương lai của làng nghề:

“Hiện nay, xóm này, số lượng người làm lồng đèn truyền thống ngày càng giảm, tương lai có khi nghề truyền thống này thất truyền luôn. Có những người nào có lòng yêu nghề, hay có mối làm ăn thì họ sẽ làm.

Vì nếu so ra mỗi ngày mỗi gia đình làm được 1 triệu nhưng mà phải làm từ sáng đến tối mà 5, 6 thành viên phải làm, nếu chia ra không được bao nhiêu. Yêu nghề thì mới làm, chứ thật sự là làm lồng đèn truyền thống này không mang lại nhiều thu nhập kinh tế".

"Yêu nghề thì mới làm", chính tình yêu và niềm đam mê ấy đã níu giữ những người thợ ở lại, để mỗi dịp Trung thu về, những chiếc lồng đèn giấy kiếng vẫn còn hiện hữu, gợi nhắc về một nét văn hóa đẹp đẽ. Trước thực trạng này, chính quyền địa phương cũng đã có những động thái để hỗ trợ làng nghề. Bà Hoàng Kim Chi – Phó chủ tịch UBND Phường Hòa Bình TP.HCM cho biết:

“Chính quyền địa phương cũng sẽ tạo những điều kiện, chính sách cho những nghệ nhân ở đây để họ có thể yên tâm phát triển làng nghề của mình. Ngoài ra chính những nghệ nhân cũng phải sáng tạo, tạo ra những mẫu mã độc đáo cho thị trường".

Những nỗ lực từ chính quyền và sự sáng tạo của các nghệ nhân là những tia hy vọng le lói cho tương lai của làng nghề lồng đèn Phú Bình. Trung thu đang đến rất gần, và đâu đó trong những con hẻm nhỏ này, ánh sáng từ những chiếc lồng đèn truyền thống vẫn đang cố gắng lan tỏa, không chỉ để thắp sáng đêm trăng rằm, mà còn để giữ gìn một phần hồn của văn hóa dân tộc.