Ngày 30/4, nghĩ về tinh thần độc lập, tự chủ của người Việt

“Ai ơi giữ chí cho bền/ Dù ai xoay hướng đổi nền mặc ai”; "Dù ai nói ngả nói nghiêng/ Lòng ta vẫn vững như kiềng ba chân"; "Làm người phải tự biết lo/ Đừng trông chờ đợi giúp cho làm gì”; “Ai ơi đã quyết thì hành/ Đã đan thì lận tròn vành mới thôi”…

Những câu ca dao mộc mạc ấy, qua bao năm tháng, vẫn như một lời nhắc nhở dịu dàng mà bền bỉ về cách làm người: vững vàng, tự chủ, không dễ bị cuốn theo những đổi thay bên ngoài.

Và từ kho tàng tục ngữ, ca dao ấy càng minh chứng rằng trong dòng chảy văn hóa Việt, tinh thần ấy chưa bao giờ là một khái niệm xa xôi. Nó hiện diện trong từng câu chuyện lịch sử, trong những lựa chọn tưởng như rất cá nhân, nhưng lại mang theo dáng hình của cả một cộng đồng và phản ánh một phẩm chất nổi bật: tinh thần độc lập, tự chủ.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Xuân Hương, nguyên Phó Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, trong những thời khắc mang tính sống còn của dân tộc, điều quyết định cách lựa chọn và hành động không chỉ nằm ở tương quan lực lượng vật chất, mà sâu xa hơn là căn tính và phẩm cách đã được tích lũy qua nhiều thế hệ.

 “Những gì chúng ta thấy hôm nay về tinh thần độc lập, chủ động của người Việt không phải là biểu hiện ngẫu nhiên, mà bắt nguồn từ những giá trị nằm sâu trong căn tính dân tộc. Những biểu hiện bên ngoài luôn có gốc rễ từ những giá trị bên trong”.

Lựa chọn cá nhân phản chiếu hệ giá trị dân tộc

Nhìn lại lịch sử, mỗi lựa chọn của cá nhân và cộng đồng trong những thời điểm bước ngoặt đều không đơn thuần là quyết định mang tính tình thế. Đó còn là sự phản ánh của hệ giá trị chung, bản sắc văn hóa và những phẩm cách đã được nội tại hóa. Những lựa chọn ấy không phải do áp đặt từ bên ngoài mà xuất phát từ sự tự thân của mỗi người. Chính điều này tạo nên sức mạnh nội sinh bền vững cho dân tộc Việt Nam.

"Tinh thần độc lập của người Việt được thể hiện rõ từ buổi đầu dựng nước, qua các cuộc khởi nghĩa và kháng chiến vệ quốc. Đó không chỉ là khát vọng giữ gìn lãnh thổ mà còn là quyền được là chính mình, không bị đồng hóa", PGS.TS Nguyễn Thị Xuân Hương nhấn mạnh.

Từ huyền thoại dựng nước đến tín ngưỡng Giỗ Tổ Hùng Vương, có thể thấy một hệ quy chiếu căn tính luôn vận hành, giúp người Việt xác định mình là ai, thuộc về đâu và phải hành động như thế nào trước những thử thách của lịch sử.

Nét riêng của tinh thần độc lập Việt Nam

Tinh thần độc lập không phải là giá trị riêng có của người Việt Nam, nhưng cách biểu hiện lại mang dấu ấn rất riêng. PGS.TS Nguyễn Thị Xuân Hương nhìn nhận ở ba yếu tố: phổ quát về khát vọng, lịch sử về điều kiện và đặc thù về biểu hiện.

"Dân tộc nào cũng có khát vọng độc lập, nhưng mỗi dân tộc trải qua những hoàn cảnh lịch sử khác nhau. Với Việt Nam, lịch sử lâu dài của các cuộc đấu tranh sinh tồn đã buộc tinh thần độc lập không chỉ dừng lại ở khát vọng, mà trở thành một cách sống, một phẩm cách được tôi luyện qua thời gian".

Từ phẩm cách cộng đồng đến năng lực cá nhân

Trong bối cảnh hiện đại, khi hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, tinh thần độc lập, tự chủ đang trở thành yêu cầu, đặc biệt với thế hệ trẻ. Đó không chỉ là độc lập trong tư duy, mà còn là khả năng chủ động học tập, làm việc và thích ứng với môi trường toàn cầu.

Thực tế cho thấy, trong những lĩnh vực như công nghệ, khởi nghiệp hay sáng tạo, người trẻ Việt Nam đang thể hiện rõ khả năng thích ứng nhanh, dám thử sức và xây dựng giá trị riêng. Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng người Việt mạnh mẽ trong hoàn cảnh tập thể nhưng lại có xu hướng an toàn trong đời sống cá nhân.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Xuân Hương, điều này không hề mâu thuẫn, mà phản ánh các “lớp vận hành” khác nhau. Trong bối cảnh lịch sử, con người buộc phải dấn thân để sinh tồn. Nhưng trong đời sống hiện đại, khi áp lực thay đổi, cá nhân có xu hướng lựa chọn an toàn hơn, nhất là khi phải cân nhắc trách nhiệm, thu nhập và các rủi ro xã hội.

Chuyển hóa tinh thần độc lập trong thời đại mới

Theo các chuyên gia, bối cảnh hiện nay đã thay đổi sâu sắc, với những thách thức mới như phụ thuộc công nghệ, cạnh tranh toàn cầu hay tác động mạnh mẽ của chuyển đổi số. Điều đó đòi hỏi sự chuyển hóa trong cách hiểu và vận dụng tinh thần độc lập: từ độc lập lãnh thổ sang độc lập trong tư duy, từ chủ động trong chiến tranh sang chủ động trong phát triển, từ bảo vệ bản sắc sang sáng tạo và hội nhập. Đây cũng là tinh thần được nhấn mạnh trong các định hướng phát triển hiện nay, đặc biệt là trong Nghị quyết 80-NQ/TƯ của Bộ Chính trị, trong đó đề cao bản lĩnh dân tộc gắn với chủ động hội nhập quốc tế.

Để tinh thần độc lập trở thành năng lực thực chất, việc rèn luyện cần bắt đầu từ sớm và đồng bộ từ nhiều phía.

“Gia đình là nơi hình thành nền tảng. Nhà trường đóng vai trò định hình tư duy, tạo cơ hội cho người trẻ trải nghiệm, lựa chọn và chịu trách nhiệm với quyết định của mình. Xã hội là không gian kiểm nghiệm, nơi tinh thần độc lập được thúc đẩy thông qua các hoạt động sáng tạo, khởi nghiệp và chấp nhận rủi ro. Độc lập không phải là trạng thái sẵn có, mà là một quá trình rèn luyện liên tục”, PGS.TS Nguyễn Thị Xuân Hương bày tỏ.

Từ những câu chuyện của quá khứ đến những chuyển động của hiện tại, có thể thấy rằng tinh thần độc lập, chủ động vẫn luôn là sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong phẩm cách người Việt. Tinh thần ấy đã và đang trở thành một phẩm chất làm nên sức bền của người Việt Nam.

Tinh thần ấy không phải là điều gì xa vời, mà bắt đầu từ việc mỗi người dám nghĩ, dám chọn và dám chịu trách nhiệm với cuộc đời mình. Bởi suy cho cùng, một quốc gia chỉ thực sự mạnh khi mỗi công dân biết tự quyết một cách đúng đắn.

Tinh thần độc lập, tự chủ không chỉ là di sản để tự hào, mà còn là trách nhiệm cần được thực hành mỗi ngày trong đời sống hiện đại. Khi mỗi cá nhân thực sự độc lập, tự chủ, thì đó cũng chính là nền tảng bền vững cho một dân tộc độc lập trong kỷ nguyên mới.