Ngập nước, sụt lún tại TP.HCM: Cấp bách giải pháp xanh bền vững

Ngoài giải pháp cấp bách về chống ngập, hạn chế tốc độ sụt lún, về lâu dài, thành phố cần gấp rút triển khai các giải pháp bền vững về công nghệ, hạ tầng xanh thích ứng với biến đổi khí hậu trong chiến lược quy hoạch và phát triển giao thông đô thị thời gian tới. 

Tại Hội thảo khoa học “Những kết quả mới nhất về quan trắc lún bề mặt tại TP.HCM và đồng bằng Sông Cửu Long” ngày 29/8, PSG TS Lê Trung Chơn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển bền vững, Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường TP.HCM cho biết, từ năm 2006 đến năm 2024, hiện tượng sụt lún tại TP.HCM trên diện rộng, kéo dài từ khu vực Bình Chánh, Bình Tân, quận 8, Nhà Bè trước đây; khu vực dọc sông Sài Gòn gồm Bình Thạnh, ven Gò Vấp và quận 12; TP Thủ Đức cũ gồm khu vực Hiệp Bình Chánh, Hiệp Bình Phước, Thảo Điền... do địa hình các khu vực này tương đối thấp.

Với xu thế nước biển dâng, độ lún trung bình trong vòng 10 năm (2015 - 2024) là khoảng từ 2-5cm/năm. Tại những khu vực có nền địa chất yếu, tập trung các công trình thương mại có thể có tốc độ lún lên đến 7-8cm mỗi năm.

Nói về nguyên nhân sụt lún, PSG TS Lê Trung Chơn cho hay: "Những khu vực sụt lún tại TP.HCM tập trung vào những khu vực có vùng đất yếu như Nam Sài Gòn, hoặc là khu vực có mật độ xây dựng tương đối cao, dày đặc như dọc theo sông Sài Gòn từ Tân Cảng về Ba Son là ví dụ điển hình. Bên cạnh đó các tuyến giao thông vận tải nặng như đường Nguyễn Văn Linh, Quốc lộ 1... , tải trọng động này làm cho tốc độ sụt lún của khu vực liên quan cũng khá lớn".

Người dân lo lắng với tốc độ sụt lún gia tăng, cùng với đó TP.HCM đang trong cao điểm mùa mưa, cộng thêm mùa triều cường cũng bắt đầu, khiến nguy cơ ngập nước sắp tới có thể nặng hơn.

"Những trận mưa to với thời gian ngắn, nhất là thời điểm TP.HCM có những ngày triều cường cao kết hợp với mưa to rất dễ gây ra ngập lụt".

"Việc bê tông hóa đến thiếu mảng xanh làm cho nước không thể thẩm thấu gây suy giảm mạch nước ngầm, kéo theo sụt lún và đi kèm ngập lụt. Chúng ta có thể thấy sụt lún các vỉa hè là nguyên nhân trên".

Nhằm góp phần xây dựng kế hoạch dài hạn cho công tác ứng phó với biến đổi khí hậu nói chung và triều cường, sụt lún nói riêng tại TP.HCM, từ năm 2019, TP.HCM đã triển khai dự án “Xác định lại cao độ hệ thống mốc độ cao bị sụt lún trên địa bàn TP.HCM”; đồng thời từ năm 2022, xây dựng 4 điểm mốc độ cao thế kỷ đặt tại Quận 12, Củ Chi, Cần Giờ và Bình Chánh trước đây.

Ngoài ra, thành phố cũng siết chặt khai thác nước ngầm, những khu vực Tân Bình, Gò Vấp, quận 12, Hóc Môn, tốc độ lún bắt đầu giảm và trong 10 năm qua không có thay đổi nhiều. Đặc biệt mới đây, thành phố cũng đã chỉ đạo đưa vấn đề sụt lún vào quy hoạch TP.HCM mới.

PGS. TS Lê Trung Chơn nhận định: "Việc theo dõi, mô phỏng quá trình dự báo sụt lún này rất là cần thiết. Đặc biệt là trong chỉ đạo làm lại quy hoạch TP.HCM thì những thông tin sụt lún này cần phải đưa vào để chọn những khu vực nào cho phù hợp. Kết hợp với dự báo diễn tiến nước biển dâng và triều cường thì chúng ta sẽ tối ưu hóa được vùng đất nào cho công trình là gì".

Về chống ngập, thành phố cũng đầu tư triển khai các dự án đê bao ngăn triều, chống ngập thích ứng với biến đổi khí hậu, nâng cấp đường xá, hệ thống máy bơm, cải tạo kênh rạch, khơi thông hệ thống tiêu thoát nước… Thế nhưng về lâu dài, PGS. TS Lê Trung Chơn cho rằng, thành phố cần hướng đến phát triển đô thị xanh, hạ tầng xanh thích ứng với biến đổi khí hậu.

Đồng quan điểm, chuyên gia đô thị Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn nhận định, TP.HCM bản chất là một đô thị sông nước từ xưa đến nay. Trong quá trình phát triển, kênh rạch dần dần được lấp để làm đường xá, đô thị gây nguy cơ sụt lún, ngập lụt do triều cường, biến đổi khí hậu và nước biển dâng.

Do đó, việc quy hoạch xanh, quay hoạch không gian dành cho nước, quy hoạch theo tiêu chí xanh (Lotus) đều góp phần hạn chế ngập, sụt lún, giúp cho siêu đô thị TP.HCM phát triển lành mạnh và bền vững hơn: "Áp lực của nhà đầu tư là bất kỳ lúc nào có cơ hội họ có xu hướng cao tầng hóa để tăng hiệu quả lợi nhuận. Người ta có xu hướng là lấp hồ, kênh rạch để làm đường, làm công trình. Và họ lấy lý do làm cống hợp sẽ không sao nhưng thực chất tăng nguy cơ sụt lún, ngập lụt. Do đó phải cân đối mật độ xây dựng, hạn chế tầng cao, đặc biệt là những vùng đất yếu. Về quy hoạch không gian dành cho nước, đầu tiên là hệ thống sông ngòi cần liên thông với nhau, bên cạnh đó diện tích xanh cũng là một không gian dành cho nước".

Không chỉ đặt ra các tiêu chí kép quy hoạch và quản lý đô thị, Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn còn cho rằng trong bối cảnh sau sáp nhập, TP.HCM hình thành đa cực trung tâm. Đây là thời điểm thích hợp để thành phố triển khai kế hoạch phát triển đô thị vệ tinh, kéo giảm áp lực dân số, đô thị, hạn chế sụt lún cho khu trung tâm hiện hữu:

"Lúc trước cứ phải bê tông hóa, cứ chen chúc trong nội thành, sau khi TP.HCM sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa Vũng Tàu là cơ hội để khuyến khích người dân giãn dân ra. Vừa phát triển khu mới, vệ tinh mới, vừa giúp cho khu nội thành giãn áp lực xây dựng, không còn đè nặng lên khu nội thành và xây dựng thêm công viên để đạt được tiêu chí xanh như mong muốn".

Cấp bách giải pháp xanh bền vững

Hiện nay tình trạng sụt lún nền đất là thách thức lớn đối với những đô thị có tốc độ phát triển nhanh và TP.HCM không nằm ngoài xu hướng đó. Sống tại thành phố mệnh danh là “siêu đô thị” thế nhưng nhiều năm qua, người dân phải vật lộn sống trong cảnh “mưa chồng triều cường, đất lại lún”. Mùa mưa, nhiều tuyến đường, khu dân cư lại ngập thành sông.

Đến mùa khô, người dân cũng không thoát khỏi cảnh khốn khổ lội nước vì triều cường. Càng nguy hiểm hơn là các vùng ven sông, người dân ngày đêm thấp thỏm, lo âu vì nguy cơ sạt lở, sụt lún đất. Chưa kể, sụt lún làm trầm trọng thêm tình trạng ngập úng, gây khó khăn cho người dân, kinh tế và xã hội.

Thế nhưng, nghịch lý là tình trạng sụt lún của TP.HCM đã được chỉ ra từ lâu, song vì lợi nhuận mà nhiều nhà đầu tư bỏ qua vấn đề này trong thiết kế và xây dựng công trình nhà ở, hạ tầng đường xá. Chưa tính đến nước biển dâng, quá trình đô thị hóa, mật độ xây dựng dày đặc, hoạt động giao thông liên tục và các hoạt động khai thác nước ngầm thời gian qua cũng đang “nhấn chìm” TP.HCM.

Việc ứng phó với tình trạng báo động này là cấp bách, đòi hỏi các giải pháp như siết chặt khai thác nước ngầm; phát triển đô thị vệ tinh, trong đó sáp nhập tỉnh thành  là cơ hội để mở rộng phát triển về phía Bình Dương (cũ) - nơi đây có nền địa chất tốt, hoặc phát triển về khu vực kinh tế cảng biển Bà Rịa - Vũng tàu trước đây, nhằm giảm áp lực dân số, hạ tầng lên khu vực trung tâm; tập trung cải tạo hạ tầng cấp thoát nước.

Ngoài ra, để giảm tốc độ bê tông hóa, các dự án cao tầng cần có những cơ chế ràng buộc trong thiết kế như hạn chế số tầng cao, có hệ thống thoát nước, có tiêu chuẩn xanh trong xây dựng. Có công nghệ theo dõi, dự báo tình trạng sụt lún để đánh giá tác động của công trình với môi trường xung quanh, từ đó đưa ra bản quy hoạch và xây dựng những công trình phù hợp.

Bởi thực tế các khu dân cư mới, nhà cao tầng có cảnh quan đẹp, chất lượng sống tốt nhưng các khu vực xung quanh lại chịu cảnh ngập nước vì nền thấp. Công nghệ theo dõi, dự báo này còn giúp thành phố quản lý đô thị bài bản và bền vững hơn.

Song song với các giải pháp công trình trọng tâm, đã đến lúc TP.HCM cần tìm hướng “sống chung với nước” trong bối cảnh “chìm dần”. Đó là tất cả tuyến kênh, rạch cần được khơi thông, khôi phục lại hệ thống thoát nước tự nhiên, bởi trước đây TP.HCM vốn là một đô thị sông nước.

Biến các khu vực trũng thấp thành “đô thị ngập nước” với nhà máy xử lý nước thải, hệ thống công viên cây xanh, hồ điều hòa, giúp lưu trữ nước hạn chế ngập cho thành phố mà còn làm dịu mát, trong lành không khí cho thành phố vốn đã chịu ô nhiễm, tăng nhiệt bởi các hoạt động giao thông và xây dựng.

Đồng thời, các khu đô thị ngập nước sẽ trở thành điểm đến lý tưởng cho những ai thích du lịch sinh thái, thay vì cứ phải loay hoay chạy theo đê bao, nâng nền, bơm tát nước. Có như vậy, đời sống người dân được đảm bảo hơn, kinh tế - xã hội cũng phát triển bền vững hơn.