Nền văn minh Việt Nam: Không chỉ là lịch sử mà còn là sức mạnh nội sinh của dân tộc

Phát biểu tại Hội nghị Toàn quốc quán triệt Nghị quyết 79 và 80 của Bộ Chính trị, khi đề cập Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa Việt Nam, Tổng Bí thư Tô Lâm lần đầu đề cập khái niệm “nền văn minh Việt Nam” và nhấn mạnh việc nghiên cứu, nhận diện nền văn minh Việt Nam như một cách tiếp cận rộng hơn về lịch sử và bản sắc dân tộc.

Nếu trước đây, các nghiên cứu thường đề cập những trung tâm văn minh riêng lẻ như Đông Sơn, Sa Huỳnh hay Óc Eo, thì cách nhìn mới đặt trong một dòng chảy thống nhất của một nền văn minh Việt Nam xuyên suốt chiều dài lịch sử. Không chỉ là câu chuyện của quá khứ, khái niệm này còn gắn với việc hình thành hệ giá trị quốc gia và sức mạnh mềm của đất nước trong thời đại mới.

Vậy “nền văn minh Việt Nam” nên được hiểu ra sao, và cách tiếp cận này mở ra điều gì cho việc nhận diện bản sắc, khát vọng phát triển của Việt Nam hôm nay? Phóng viên VOV Giao thông có cuộc trao đổi với TS. Nguyễn Thị Việt Nga, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội.

PV: Thưa bà, vì sao việc nhận diện và khẳng định nền văn minh Việt Nam lại được đặt ra rõ nét ở thời điểm này?

TS. Nguyễn Thị Việt Nga: Theo tôi, việc nhấn mạnh khái niệm nền văn minh Việt Nam ở thời điểm hiện nay xuất phát từ hai yêu cầu lớn của đất nước. Đó là yêu cầu nhận diện sâu hơn bản sắc dân tộc và yêu cầu định vị Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Trong nhiều năm qua, các nghiên cứu lịch sử và khảo cổ học thường tiếp cận theo từng trung tâm văn hóa riêng lẻ, ví dụ: văn hóa Đông Sơn ở Bắc Bộ, văn hóa Sa Huỳnh ở miền Trung, hay văn hóa Óc Eo ở Nam Bộ. Những nghiên cứu đó rất quan trọng, nhưng chủ yếu phản ánh các “lát cắt” khu vực của lịch sử.

Cách tiếp cận “nền văn minh Việt Nam” đặt những lát cắt đó vào một dòng chảy thống nhất, cho thấy sự hình thành lâu dài của một không gian văn hóa - xã hội có tính liên tục và có bản sắc riêng.

Thứ hai, trong bối cảnh hội nhập sâu rộng hiện nay, nhiều quốc gia đều đang tìm cách khẳng định bản sắc văn minh của mình như một nền tảng của sự phát triển. Khi nói đến văn minh Trung Hoa, văn minh Ấn Độ hay văn minh phương Tây, đó không chỉ là câu chuyện lịch sử, mà còn là cách các quốc gia định vị lại vị thế của mình trong một thế giới hiện đại.

Vì vậy, việc nhận diện nền văn minh Việt Nam cũng chính là cách chúng ta tự nhận thức đầy đủ hơn về chiều sâu lịch sử, về hệ giá trị và về năng lực sáng tạo của dân tộc. Nói cách khác, nếu trước đây chúng ta chủ yếu nhìn lịch sử Việt Nam dưới góc độ các triều đại hay các giai đoạn văn hóa, thì ngày nay, cách tiếp cận nền văn minh Việt Nam giúp chúng ta nhìn thấy một dòng chảy lớn xuyên suốt hàng nghìn năm, và từ đó củng cố niềm tin, khát vọng phát triển của đất nước trong thời đại mới hiện nay.

PV: Lâu nay chúng ta thường nói đến “nền văn hóa Việt Nam”. Theo bà, cần hiểu như thế nào về mối quan hệ cũng như sự khác nhau giữa nền văn hóa và nền văn minh Việt Nam?

TS. Nguyễn Thị Việt Nga: Tôi cho rằng đây là hai khái niệm có quan hệ rất chặt chẽ nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Có thể nói một cách giản dị như thế này: văn hóa là nền tảng, còn văn minh là trình độ phát triển cao của văn hóa trong đời sống xã hội.

Văn hóa bao gồm toàn bộ giá trị vật chất và tinh thần mà con người sáng tạo ra, từ phong tục, tín ngưỡng, ngôn ngữ, lối sống đến nghệ thuật, tri thức. Văn hóa có mặt ở mọi cộng đồng và mọi giai đoạn lịch sử.

Trong khi đó, khái niệm văn minh thường được dùng để chỉ một trạng thái phát triển tương đối hoàn chỉnh của đời sống xã hội khi các giá trị văn hóa đã được kết tinh thành những thiết chế bền vững như nhà nước, luật pháp, đô thị, hệ thống tri thức, đạo lý xã hội. Nói cách khác, nếu văn hóa là chất liệu thì văn minh chính là hình thái tổ chức và trình độ phát triển của những giá trị văn hóa đó.

Trong trường hợp Việt Nam, nền văn hóa Việt Nam được hình thành từ rất sớm với những đặc trưng nổi bật như tinh thần cộng đồng, truyền thống hiếu học, sự dung hòa với thiên nhiên và khả năng tiếp thu chọn lọc các yếu tố bên ngoài. Qua hàng nghìn năm lịch sử dựng nước và giữ nước, những giá trị văn hóa đó đã dần dần kết tinh thành một hệ giá trị xã hội ổn định, thể hiện ở cách chúng ta tổ chức nhà nước, trong đạo lý xã hội, trong quan niệm về con người và cộng đồng. Chính sự kết tinh ấy đã tạo nên nền văn minh Việt Nam.

Vì vậy, chúng ta có thể hiểu văn hóa là cội nguồn, còn văn minh là kết quả phát triển ở tầm hệ thống của một nền văn hóa đó.

PV: Nhiều ý kiến cho rằng khi được nhận diện một cách đầy đủ, nền văn minh Việt Nam không chỉ là câu chuyện của lịch sử hay bản sắc, mà còn có thể trở thành nguồn lực cho sự phát triển của đất nước. Theo bà, nguồn lực đó được thể hiện như thế nào trong thực tiễn hiện nay?

Theo tôi, khi được nhận diện đầy đủ, nền văn minh Việt Nam có thể trở thành một nguồn lực mềm rất quan trọng cho sự phát triển của đất nước.

Thứ nhất, đó là nguồn lực tinh thần cho sự phát triển quốc gia. Trong suốt chiều dài lịch sử, những giá trị cốt lõi của xã hội Việt Nam như tinh thần đoàn kết cộng đồng, ý thức độc lập tự chủ, lòng nhân ái, khả năng thích ứng đã giúp dân tộc ta vượt qua rất nhiều thử thách lớn. Khi được khái quát thành hệ giá trị của nền văn minh Việt Nam thì những yếu tố đó có thể trở thành động lực tinh thần rất lớn lao cho quá trình phát triển và hiện đại hóa đất nước.

Thứ hai, nền văn minh Việt Nam có thể trở thành nguồn lực của sức mạnh mềm quốc gia. Những di sản văn hóa, những tri thức bản địa, triết lý sống, nghệ thuật và lối sống của con người Việt không chỉ là tài sản tinh thần của dân tộc, mà còn có khả năng tạo ra sức hấp dẫn đối với thế giới. Trong thời đại toàn cầu hóa hiện nay, sức mạnh mềm từ văn hóa và văn minh ngày càng trở thành một yếu tố rất quan trọng trong việc nâng cao vị thế quốc gia.

Chính vì vậy, khi phát triển du lịch quốc tế, Việt Nam cũng đã được rất nhiều các tổ chức bình chọn là điểm đến văn hóa hàng đầu, điểm đến văn hóa hấp dẫn. Điều này chứng tỏ văn hóa, nền văn minh Việt Nam có thể trở thành nguồn lực và sức mạnh quốc gia.

Thứ ba, việc nhận diện nền văn minh Việt Nam còn có ý nghĩa định hướng cho quá trình phát triển hiện đại. Khi một quốc gia phát triển nhanh về kinh tế nhưng lại thiếu nền tảng giá trị văn minh, thì nền tảng xã hội rất dễ rơi vào khủng hoảng về đạo đức và lối sống.

Vì vậy, việc xác định rõ các giá trị cốt lõi của nền văn minh Việt Nam sẽ giúp chúng ta định hình mô hình phát triển vừa hiện đại, vừa giữ được bản sắc, đảm bảo rằng trong quá trình đổi mới và hội nhập, chúng ta không làm mất đi những giá trị nền tảng của dân tộc. Cho nên, khi được nhận diện đầy đủ, nền văn minh Việt Nam không chỉ là câu chuyện của quá khứ, mà còn là nguồn lực rất rõ ràng cho tương lai.

PV: Xin cảm ơn bà.