Mưa lớn liên tục, TP.HCM ngập sâu: Đã đến lúc chuyển tư duy từ “chống ngập” sang “quản lý không gian nước”

Trao đổi với PV VOV Giao thông Quốc gia, TSKH. KTS Ngô Viết Nam Sơn khẳng định: "Đã đến lúc TP.HCM phải chuyển từ tư duy “chống ngập” thụ động sang “quản lý không gian nước” chủ động và thuận tự nhiên".

PV: Nhìn từ những trận mưa ngập diện rộng liên tiếp gần đây, nhiều người không khỏi băn khoăn vì sao TP.HCM đã dồn hàng chục ngàn tỷ đồng vào các dự án hạ tầng lớn nhưng “càng chống lại càng ngập”. Dưới góc nhìn quy hoạch và hạ tầng đô thị, đâu là nguyên nhân gốc rễ của “căn bệnh kinh niên” này?

“Liều thuốc” nào chữa "bệnh" ngập

TSKH. KTS Ngô Viết Nam Sơn: Nguyên nhân gốc rễ chủ yếu do cách làm chưa khoa học, đặc biệt thiếu sự phối hợp đa ngành. Chúng ta quá chú trọng vào các phần cứng chống ngập như hệ thống cống thoát, đê, kè chống ngập, nhưng thiếu phối hợp với các yếu tố quy hoạch để hạn chế mức độ bê tông hóa, hạn chế việc không gian xanh mặt nước bị lấn chiếm, xâm hại.

Trong quản lý đô thị, ý thức người dân còn hạn chế, còn thói quen xả rác xuống kênh, xuống cống. Sâu xa hơn, quy hoạch đô thị thiếu đồng bộ, quản lý bị phân tán theo địa giới hành chính. Thêm vào đó, chúng ta thiếu dữ liệu, thiếu dự báo phù hợp và công nghệ quản lý. Đây là những yếu tố hoàn toàn nằm trong tầm tay, chỉ cần đưa vào chương trình chống ngập sẽ đem lại hiệu quả cao hơn.

Tóm lại, lâu nay cách làm của chúng ta còn mang tính cục bộ, thiếu sự phối hợp và thiếu tầm nhìn Vùng. Khi đổi mới tư duy, đổi mới cách làm, tận dụng công nghệ và sự tham gia của cộng đồng, chúng ta sẽ quản lý không gian cho nước hiệu quả hơn, chuyển từ tư duy “thoát nước” sang tư duy “quản lý không gian cho nước”.

PV: Đề án chống ngập mới của TP.HCM đã bắt đầu đặt trọng tâm vào việc quản lý tổng hợp theo lưu vực và lấy thích ứng biến đổi khí hậu làm trung tâm, dựa trên bộ ba nguyên tắc “Giữ – Trữ – Thoát”. Ông đánh giá thế nào về sự chuyển dịch tư duy này, và cần làm gì để bộ ba nguyên tắc này thực sự phát huy tác dụng?

TSKH. KTS Ngô Viết Nam Sơn: Đây vốn là cách làm bài bản đáng lẽ phải áp dụng từ lâu. Đến bây giờ mới áp dụng thì chậm còn hơn không làm. Việc thay đổi tư duy này rất có ý nghĩa. Khi tổng hợp giải pháp chống ngập theo lưu vực sẽ tránh được cách làm cũ theo tư duy địa giới hành chính.

Điều này giúp nhận diện dòng chảy, hệ sinh thái cũng như các hoạt động kinh tế - xã hội gắn với không gian đảm bảo không ngập, đạt hiệu quả cao hơn.

Bên cạnh đó, khi áp dụng nguyên tắc “Giữ – Trữ – Thoát”, tôi muốn nhấn mạnh:

“Giữ”: Phải bảo vệ rừng, bảo vệ các khu đất ngập nước, hồ tự nhiên, đồng thời bảo vệ không gian dành cho nước trước đây - không chỉ sông, hồ, kênh rạch mà cả các hồ điều tiết tự nhiên hoặc nhân tạo.

“Trữ”: cần ý thức bổ sung thêm các hồ chứa nước, ao công trình nhân tạo để tích nước sử dụng trong mùa khô. Yếu tố rất quan trọng khác: khi nước chảy quá nhanh từ vùng cao xuống vùng thấp, càng cần không gian trữ nước ngay lập tức để không xảy ra tình trạng ngập và sau khi hết mưa sẽ thoát từ từ ra sông. Hiện giờ chúng ta đang thiếu không gian trữ, khiến nhiều khu đô thị hay bị ngập.

“Thoát”: Hệ thống thoát nước đô thị không chỉ đảm bảo tiết diện đường ống, không gian thoát nước (đặc biệt là mương hở, kênh rạch), mà phải có giải pháp tránh tình trạng người dân xả rác làm nghẹt đường thoát nước.

PV: Ông từng nhiều lần nhấn mạnh quan điểm: TP.HCM nên chuyển từ thế “chống/ngăn nước” sang “sống chung với nước”  và chấp nhận ngập “thuận theo tự nhiên”. Khái niệm này có thể hiểu cụ thể như thế nào trong bối cảnh này?

TSKH. KTS Ngô Viết Nam Sơn: Khi chuyển từ tư duy “chống ngập” sang “sống chung với nước”, chúng ta sẽ có những giải pháp thân thiện với môi trường hơn.

Đầu tiên, khuyến khích phát triển mới cao tầng, mật độ cao ưu tiên về vùng đất cao để tránh nguy cơ tiềm tàng trong tương lai về biến đổi khí hậu, nước biển dâng. Thứ hai, khi phát triển ở vùng thấp phải dành nhiều không gian xanh và không gian cho nước hơn. Thực hiện các hồ điều hòa, công viên ngập vừa chống ngập vừa mang chức năng cảnh quan sinh thái phục vụ đời sống người dân.

Kế tiếp, nên khôi phục kênh rạch, ao hồ tự nhiên. Với không gian xanh mặt nước, không khuyến khích đắp đất lên cao mà giữ nền đất tự nhiên thấp. Khi lượng nước mưa tăng đột biến, vùng thấp này sẽ là không gian tạm lưu cho nước rồi thoát từ từ ra sông, kênh rạch, giúp mặt đường và các công trình giảm ngập.

Ngoài ra, cần bổ sung quy hoạch đường thoát nước, hành lang xanh, công viên ven sông và không gian thoát lũ. Khi có ngập lũ mức độ cao, các vùng trũng thấp (trước đây là công viên) tạm thời trở thành không gian chứa nước để thoát dần.

Thuận theo tự nhiên giúp giảm áp lực lên ngân sách. Khi không chống lại dòng chảy tự nhiên và dành nhiều không gian cho nước, đô thị trở nên hấp dẫn hơn. Chúng ta không chỉ chống ngập mà còn tận dụng ngập - những trận ngập ngắn ngày, bền vững, không gây nguy hiểm hay phá hoại tài sản sẽ đem lại bản sắc riêng và giúp môi trường sống trở nên đáng sống hơn.

PV: Từ bài toán chống ngập hiện tại nhìn về chiến lược phát triển 100 năm tới, TP.HCM cần định hướng không gian đô thị ra sao để phát triển bền vững?

TSKH. KTS Ngô Viết Nam Sơn: Trong tầm nhìn 100 năm, về nguyên tắc TP.HCM có thể phát triển về mọi hướng, cả vùng đất cao lẫn vùng đất thấp. Tuy nhiên, tầm nhìn xa cần có định hướng chiến lược rõ ràng. Vùng đất cao ưu tiên phát triển mật độ cao và cao tầng vì nền đất cao, không bị tác động bởi biến đổi khí hậu hay nước biển dâng.

Vùng đất thấp vẫn có thể phát triển nhưng phải tăng tỷ lệ không gian xanh mặt nước để đảm bảo không gian cho nước thoát hiệu quả. Vùng này có thể phát triển du lịch sinh thái, thậm chí là phát triển đô thị cao cấp. Phát triển vùng đất thấp với mật độ thấp hơn, hạn chế cao tầng, không khuyến khích làm công trình ngầm.

Chúng ta không nên cố lấp đầy mọi quỹ đất. Vùng đất thấp dành ưu tiên cho không gian xanh mặt nước sẽ trở thành không gian thư giãn, sinh thái cho cả siêu đô thị và là quỹ đất dự trữ cho tương lai.

PV: Trân trọng cảm ơn ông!