Mùa hạn chưa tới, vì sao phải lo trữ nước?

Trong bối cảnh đó, trữ nước không chỉ là giải pháp ứng phó khi hạn đã xảy ra, mà cần được tính toán từ khi nguồn nước còn dồi dào. PV Ban VOV Giao thông Quốc gia, đã trao đổi với PGS.TS Nguyễn Văn Hồng, Phó Phân viện trưởng Phân viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, để làm rõ diễn biến khí hậu, những kịch bản có thể xảy ra và giải pháp chủ động bảo đảm an ninh nguồn nước cho ĐBSCL.

PV: Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa có văn bản gửi UBND các tỉnh, thành phố khu vực Trung bộ, Đông Nam bộ và ĐBSCL về việc tổ chức triển khai các giải pháp phòng, chống hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn do ảnh hưởng của El Niño  2026 – 2027. Thưa ông, dự báo về chu kỳ “siêu El Niño ” lần này có điểm gì bất thường so với trước đây?

PGS.TS Nguyễn Văn Hồng: Đến thời điểm này, các cơ quan khí tượng quốc tế như Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) và Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Hoa Kỳ (NOAA) đều xác nhận hiện tượng El Niño  đang mạnh lên rất nhanh.

NOAA đánh giá khả năng trên 90% El Niño  đạt mức rất mạnh trong mùa thu - đông 2026 – 2027, còn WMO nhận định hiện tượng này gần như chắc chắn duy trì đến tháng 2/2027. Như vậy có thể khẳng định El Niño  2026–2027 đã hình thành và đang mạnh lên khá nhanh.

WMO đánh giá khả năng El Niño  duy trì trong mùa thu - đông năm nay là gần 100%, với cường độ có thể đạt đỉnh vào khoảng cuối năm 2026.

Tuy nhiên, cũng lưu ý rằng El Niño  không có nghĩa là mọi nơi đều khô hạn liên tục. Đây là sự dịch chuyển nền khí hậu: nhiệt độ thường cao hơn, tổng lượng mưa có xu hướng giảm và phân bố không đồng đều, nhưng vẫn có thể xen kẽ những đợt mưa rất lớn, mưa cực đoan trong thời gian cực ngắn.

Tác động này sẽ ảnh hưởng cực kỳ gay gắt đến Việt Nam, trọng tâm là khu vực Nam Bộ, Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và đặc biệt là ĐBSCL.

PV: Ông có thể phân tích cụ thể hơn về những ảnh hưởng của hiện tượng này đến đời sống sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp của bà con vùng ĐBSCL trong mùa khô sắp tới?

PGS.TS Nguyễn Văn Hồng: Khi nền nhiệt tăng dưới tác động của El Niño , đối với Việt Nam, đặc trưng đáng chú ý nhất của El Niño  thường là nhiệt độ cao hơn trung bình, nắng nóng nhiều hơn; lượng mưa có xu hướng thiếu hụt và mùa mưa ở một số khu vực có thể kết thúc sớm.

Tác động cần đặc biệt quan tâm sẽ rõ hơn từ cuối năm 2026 sang mùa khô 2026 - 2027, nhất là nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn.

Khi mùa mưa kết thúc sớm, nguồn nước dự trữ từ thượng nguồn đổ về hạ lưu suy giảm đáng kể, khiến tình trạng xâm nhập mặn xuất hiện sớm và tiến sâu vào nội đồng.

Tôi nhấn mạnh mạnh là: El Niño  không đồng nghĩa không còn mưa lớn hay bão mạnh. Số lượng bão, áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông thường có xu hướng giảm, nhưng vẫn phải đề phòng bão mạnh, quỹ đạo phức tạp, cũng như các đợt mưa cực đoan cục bộ gây lũ quét, sạt lở và ngập úng.

Khi lượng nước từ thượng nguồn giảm, hạ lưu ĐBSCL sẽ chịu sức ép rất lớn, đặc biệt là xâm nhập mặn, nguồn nước phục vụ cho sinh hoạt lẫn sản xuất, tác động trực tiếp đến sinh kế của hàng triệu hộ dân.

PV: Vậy thì kịch bản rủi ro nhất trong mùa khô 2026 – 2027 đối với ĐBSCL là gì, thưa ông?

PGS.TS Nguyễn Văn Hồng: Điều đáng lo không chỉ là xâm nhập mặn trong vài tháng cao điểm, mà là mùa khô 2026–2027 có khả năng kéo dài hơn và gay gắt hơn bình thường nếu El Niño  duy trì cường độ mạnh đến đầu năm 2027.

Trong điều kiện đó, mùa mưa năm 2027 có thể bắt đầu muộn hơn, làm cho khoảng thời gian thiếu mưa, thiếu nước ngọt và tích lũy khô hạn kéo dài hơn. Điều này đặc biệt bất lợi vì cuối mùa khô thường là lúc nguồn nước dự trữ đã suy giảm, dòng chảy về đồng bằng thấp, trong khi nhu cầu nước cho sinh hoạt và sản xuất vẫn rất lớn.

Nếu mùa mưa đến chậm, thời gian xâm nhập mặn có thể kéo dài, quá trình rửa mặn và phục hồi nguồn nước ngọt cũng chậm hơn; các vùng ven biển, cửa sông sẽ chịu sức ép lớn hơn. Sang mùa nắng nóng năm 2027, trong bối cảnh El Niño còn ảnh hưởng, nguy cơ nền nhiệt cao, nắng nóng xuất hiện sớm hơn, kéo dài hơn và có những đợt gay gắt hơn trung bình nhiều năm cần được đặc biệt lưu ý.

Nắng nóng mạnh đồng thời làm bốc hơi nước tăng nhanh, khiến ao hồ, kênh rạch, ruộng đồng mất nước nhanh hơn; độ mặn trong một số khu vực cũng có thể tăng nhanh hơn. Với cây ăn trái, lúa và nuôi trồng thủy sản, đây là nguy cơ “kép”: vừa thiếu nước, vừa chịu nhiệt độ cao và mặn, nên nếu không chuẩn bị sớm thì thiệt hại có thể lớn.

Vì vậy, từ cuối năm 2026 cần coi quản lý nước là ưu tiên: tích trữ nước ngọt, điều chỉnh lịch thời vụ, theo dõi sát độ mặn và dự báo mùa, không xuống giống hoặc mở cống lấy nước theo lịch cố định như những năm bình thường.

Với Đồng bằng sông Cửu Long, điều cần chuẩn bị không chỉ là một đợt xâm nhập mặn, mà là khả năng một mùa khô 2026–2027 kéo dài hơn, mùa mưa 2027 đến muộn và mùa nắng nóng năm 2027 gay gắt hơn. Khi ba yếu tố này nối tiếp nhau, áp lực thiếu nước ngọt, hạn và mặn sẽ lớn hơn đáng kể.

PV: Ông đã từng nhấn mạnh, ĐBSCL không nên chỉ nhìn El Niño như một vấn đề nhiệt độ, mà phải nhìn như một bài toán an ninh nguồn nước. Trong các năm chịu ảnh hưởng của El Niño  mạnh, lượng mưa và dòng chảy thượng nguồn sụt giảm khiến bài toán an ninh nguồn nước ở hạ lưu trở nên vô cùng cấp bách. Vậy hiện nay, bức tranh tổng thể về lượng nước thực tế đang tích trữ tại các hồ chứa ra sao, và chúng ta cần chủ động ứng phó như thế nào?

PGS.TS Nguyễn Văn Hồng: Quan trọng nhất là chủ động theo dõi bản tin nguồn nước và xâm nhập mặn của cơ quan khí tượng thủy văn và chính quyền địa phương, đặc biệt là các thời điểm lấy nước, tích trữ nước để chuẩn bị cho một mùa khô sắp sửa bắt đầu. Không lấy hoặc tích trữ nước chỉ dựa vào cảm quan.

Nước trên sông nhìn vẫn bình thường nhưng độ mặn có thể đã vượt ngưỡng phù hợp cho cây trồng hoặc sinh hoạt. Các hộ dân nên chủ động tích trữ nước ngọt khi điều kiện cho phép, kiểm tra ao, bể, túi chứa nước và hạn chế thất thoát.

Với sản xuất nông nghiệp, cần điều chỉnh lịch thời vụ, tránh xuống giống vào giai đoạn dự báo thiếu nước hoặc mặn cao; lựa chọn cơ cấu cây trồng phù hợp với khả năng nguồn nước thực tế.

Đối với sản xuất nông nghiệp, cần điều chỉnh thời vụ, để tránh xuống giống vào giai đoạn thiếu nước hoặc thời điểm hạn mặn cao. Đồng thời, lựa chọn cơ cấu cây trồng phù hợp với khả năng thực tế của nguồn nước. Đối với cây ăn trái, đây là nhóm cần bảo vệ đặc biệt vì nếu để mặn xâm nhập hoặc thiếu nước kéo dài thì thiệt hại không chỉ trong một vụ mà có thể kéo dài nhiều năm.

Với nuôi trồng thủy sản, cần theo dõi đồng thời độ mặn, nhiệt độ và chất lượng nước, bởi nắng nóng kéo dài làm nước bốc hơi mạnh, độ mặn và môi trường ao nuôi thay đổi rất nhanh.

Và một điều rất quan trọng: không nên chờ đến khi hạn, mặn xảy ra mới ứng phó. Rút kinh nghiệm từ chu kỳ El Niño  trước đó, giá trị lớn nhất của dự báo mùa chính là cho chúng ta vài tháng để chuẩn bị nước, mùa vụ và phương án sản xuất, giảm thiệt hại.

PV: Thời điểm chuẩn bị chống hạn tốt nhất là khi nước còn dư thừa. Tại sao ĐBSCL thường bị rơi vào thế “bị động ứng phó” thay vì tích trữ nguồn nước mặt dồi dào ngay trong mùa lũ, mùa mưa?

PGS.TS Nguyễn Văn Hồng: Hiện nay, chính quyền các địa phương tại các tỉnh ĐBSCL đã tiến hành duy tu, bảo dưỡng và xây thêm các hồ chứa, tuy nhiên tỷ lệ này còn rất khiêm tốn. Tổng lượng nước chảy về ĐBSCL qua sông Tiền và sông Hậu đạt khoảng 470 tỷ m3/năm

Dù vậy, có đến 80 - 90% nguồn nước phụ thuộc vào lưu vực bên ngoài. Do đó, để chủ động nguồn nước, các địa phương cần đặc biệt quan tâm đến việc nạo vét, mở rộng hồ chứa nhằm tích trữ nước ngọt hiệu quả nhất, đảm bảo phục vụ tốt nhu cầu sản xuất và sinh hoạt của người dân.

Bản chất của vấn đề nằm ở hai yếu tố chính đó là cơ sở hạ tầng: Hệ thống hạ tầng và kỹ thuật ao hồ chưa hoàn thiện. Việc tính toán lượng nước tích trữ sao cho cân bằng giữa nhu cầu thực tế (sản xuất, sinh hoạt) và khả năng đáp ứng của hạ tầng, thiết bị lưu trữ hiện có là bài toán rất phức tạp.

Thứ hai là kỹ thuật lưu trữ: Đơn cử như vào mùa mưa ở vùng ven biển, người dân có thể áp dụng kỹ thuật thu gom và tích trữ nước mưa dựa trên lượng mưa tính toán được để dùng cho mùa khô.

Để người dân chủ động ứng phó, chính quyền địa phương cần xây dựng bản đồ phân vùng rủi ro hạn mặn và thiếu nước. Dựa trên các tiêu chí đánh giá tác động của nhiệt độ, hạn hán và độ mặn tại từng khu vực, địa phương sẽ lập ra các kịch bản ứng phó tương ứng.

Bài học quan trọng nhất là: Chuẩn bị từ sớm luôn mang lại hiệu quả cao nhất và tốn kém ít chi phí nhất. Nếu đợi hạn mặn xảy ra rồi mới ứng phó thì sẽ không kịp.

Hiện tại đang là mùa mưa, nhưng khi mùa mưa kết thúc thì mùa khô sẽ tới rất nhanh. Do đó, chính quyền địa phương và người dân cần phải chủ động chuẩn bị các phương án trữ nước ngay từ bây giờ.

PV: Trân trọng cảm ơn ông!