Một mẻ cá đi qua những đâu?

Từ thông tin xuất, nhập cảng, vị trí đánh bắt, nhật ký khai thác đến sản lượng bốc dỡ, tất cả đều được ghi nhận và đối chiếu. Đây là những mắt xích quan trọng giúp thủy sản được khai thác đúng quy định, có nguồn gốc rõ ràng và góp phần ngăn chặn khai thác IUU.

Hàng chục năm bám biển, anh Hồ Xuân Ngoan, ngư dân tỉnh Gia Lai, thuyền trưởng tàu BĐ 94477 đã quen với những thủ tục trước và sau mỗi chuyến biển. Tàu muốn rời cảng phải hoàn tất các giấy tờ cần thiết, khai báo với cơ quan chức năng và đáp ứng đầy đủ điều kiện theo quy định.

Với anh Ngoan, những thủ tục ấy không đơn thuần là giấy tờ hành chính. Đó còn là cách để người đi biển biết rõ mình được phép đánh bắt ở đâu, đánh bắt loại thủy sản nào và làm thế nào để không ảnh hưởng đến nguồn lợi biển.

“Mình ra nhập cảng, có xuất giấy bến ngặt cảng, có trạm biên phòng, có nhập giấy hành trình xuất trình đầy đủ, tất cả mới được mang rời cảng. Đó là những nguồn lợi thủy sản là nó sẽ được tiếp cận một cách gọi là bài bản hơn, không có đánh bắt trái phép, những nguồn thủy sản sinh vật nhỏ dưới mặt nước là không có bị tàn sát nhiều, bảo vệ sinh thái nhiều hơn. Giúp chúng ta đánh bắt được những loại cá mà nhà nước cho phép, không hủy hoại cái hệ sinh thái tầng dưới”.

Từ cảng, con tàu lại bắt đầu chuyến biển, trong suốt hành trình, vị trí của tàu được thiết bị giám sát hành trình VMS liên tục cập nhật. Đây là một trong những căn cứ quan trọng để cơ quan chức năng theo dõi hoạt động của tàu, kịp thời cảnh báo khi có nguy cơ vượt ranh giới, vượt vùng, vượt tuyến hoặc tiến gần vùng biển nước ngoài.

Cùng với VMS, nhật ký khai thác điện tử cũng trở thành một phần trong hành trình của mỗi chuyến biển, thuyền trưởng ghi nhận thông tin về quá trình khai thác, giúp dữ liệu về chuyến biển được lưu lại đầy đủ hơn. Khi tàu trở về, những thông tin này sẽ tiếp tục được đối chiếu với dữ liệu hành trình và sản lượng thực tế tại cảng.

Có thể hình dung đơn giản, thiết bị VMS giúp cơ quan chức năng biết con tàu đã đi đâu; nhật ký khai thác giúp ghi lại con tàu đã khai thác như thế nào; còn hệ thống eCDT tại cảng giúp kiểm soát bao nhiêu thủy sản được đưa lên bờ.

Những dữ liệu tưởng như nằm ở những khâu khác nhau lại liên kết với nhau, tạo thành một chuỗi thông tin từ biển đến bờ. Với ngư dân, việc tuân thủ những quy định này cũng mang lại sự yên tâm trong mỗi chuyến đi. Anh Hồ Xuân Ngoan chia sẻ:

“Khi chúng tôi thực hiện các biện pháp phòng chống IUU mà nhà nước đã đề ra thì hoạt động trong phạm vi lãnh thổ Việt Nam là chúng tôi được an toàn, được ngư dân được cơ quan chức năng ngoài biển là hỗ trợ, giúp đỡ nhiều mọi mặt, đánh bắt được an tâm hơn”.

Sau nhiều ngày lênh đênh trên biển, vượt hàng ngàn hải lý, con tàu lại trở về đất liền với khoang tàu đầy ắp cá tôm. Trước khi cập bến, thông tin về tàu được khai báo trên hệ thống eCDT, các cán bộ cảng tiếp nhận thông tin, bố trí vị trí neo đậu, khu vực bốc dỡ phù hợp.

Quá trình này giúp việc tiếp nhận tàu diễn ra chủ động hơn, đồng thời tạo cơ sở để kiểm soát sản lượng thủy sản được đưa lên bờ. Ông Phạm Tiến Phú, quản lý cảng cá, cho biết:

“Khi tàu thuyền đăng ký cập cảng trên eCDT, anh em ở cảng sẽ nhận được thông tin luôn, bố trí neo đậu, bốc xếp hợp lý đối với các loại tàu ra vào cảng. Điều này vừa tạo thuận lợi cho ngư dân cũng như cán bộ cảng cá và đặc biệt là chống khai thác IUU”.

Tại cảng, thông tin không chỉ được tiếp nhận mà còn được kiểm tra, đối chiếu. Từ thời điểm tàu xuất bến, quá trình hoạt động trên biển đến lúc cập cảng, dữ liệu được kết nối để cơ quan chức năng có thể kiểm tra tính phù hợp của chuyến biển. Ông Phạm Tiến Phú cho biết thêm:

“Khi tàu đăng ký cập hoặc rời cảng, có thể cập nhật và kiểm tra trực tiếp khi tàu ra khơi, đánh bắt toạ độ đều được cập nhật vị trí chính xác, thậm chí chính xác đến từng giây. Khi mà tàu về cảng có thể kiểm tra thông tin tàu đã đánh bắt đúng vùng hay không”.

Như vậy, một mẻ cá được đưa lên bờ không chỉ được nhìn nhận bằng số lượng cân được tại cảng. Đằng sau số cá ấy là cả một quá trình được theo dõi từ trước khi tàu rời bến.

Tàu có đủ điều kiện ra khơi hay không? Hành trình có đúng vùng, đúng tuyến? Thiết bị VMS có duy trì hoạt động? Nhật ký khai thác có được ghi nhận đầy đủ? Sản lượng thực tế bốc dỡ có phù hợp với thông tin chuyến biển? Những câu hỏi này được giải đáp từng bước thông qua hệ thống quản lý và giám sát.

Đây cũng chính là điểm khác biệt quan trọng trong cách quản lý nghề cá hiện nay. Thay vì chỉ kiểm tra khi tàu đã trở về, cơ quan chức năng có thể theo dõi cả quá trình từ trước, trong và sau chuyến biển. Với những ngư dân chấp hành nghiêm, việc này cũng giúp họ có thêm cơ sở chứng minh rằng sản phẩm của mình được khai thác hợp pháp.

Một mẻ cá đánh bắt đúng vùng, đúng tuyến, có nhật ký đầy đủ, hành trình rõ ràng và được kiểm soát sản lượng tại cảng sẽ có nguồn gốc minh bạch hơn. Khi đi vào chuỗi thu mua, chế biến và xuất khẩu, những dữ liệu đó trở thành căn cứ để chứng minh nguồn gốc hợp pháp của thủy sản.

Điều này càng có ý nghĩa trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực chống khai thác IUU, hướng tới gỡ cảnh báo “thẻ vàng” của Ủy ban châu Âu và xây dựng một nghề cá có trách nhiệm.

Nghị định số 246/2026 của Chính phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản đã chính thức có hiệu lực thi hành kể từ ngày 18/8 vừa qua. Để bảo vệ tài sản, phương tiện và công việc mưu sinh, trong mục Ngư dân cần nhớ hôm nay, hãy cùng chúng tôi điểm lại những quy định cốt lõi sau:

Về khung phạt tiền tối đa: Đối với cá nhân: Phạt tiền tối đa lên đến 1.000.000.000 đồng (1 tỷ đồng) cho một hành vi vi phạm. Với tổ chức: Mức phạt tiền gấp 02 lần so với cá nhân (tối đa 2.000.000.000 đồng). Thời hiệu xử phạt: 02 năm kể từ ngày hành vi vi phạm được thực hiện. Vi phạm hành chính nhiều lần trong cùng một chuyến biển (ví dụ: mất kết nối tín hiệu nhiều lần) được tính là tình tiết tăng nặng.

Các hành vi vi phạm nghiêm trọng bị siết chặt quản lý và nâng cao chế tài xử phạt, bao gồm: Khai thác trái phép ở vùng biển nước ngoài, vùng biển quốc tế hoặc khai thác sai vùng, sai nghề quy định trên giấy phép.

Khai thác thủy sản không có giấy phép, sử dụng tàu cá không đúng quy định. Không lắp đặt hoặc không duy trì kết nối tín hiệu thiết bị giám sát hành trình (VMS) khi hoạt động trên biển; không thực hiện đúng quy định báo cáo vị trí khi mất kết nối. Không có nhật ký; không ghi, ghi không đầy đủ, không chính xác thông tin hoặc không nộp nhật ký khai thác nhằm che giấu nguồn gốc thủy sản. Sử dụng các loại nghề, ngư cụ độc hại, hủy diệt hoặc bị cấm để khai thác thủy sản.

Bên cạnh hình thức phạt hành chính, người vi phạm còn phải đối mặt với các chế tài nghiêm khắc khác như tước quyền sử dụng Giấy phép khai thác thủy sản, văn bằng hoặc chứng chỉ thuyền trưởng tàu cá có thời hạn.

Tịch thu toàn bộ số thủy sản khai thác bất hợp pháp, ngư cụ cấm, thậm chí tịch thu cả tàu cá vi phạm tùy theo mức độ. Biện pháp khắc phục: Buộc thả thủy sản còn sống trở lại môi trường hoặc tiêu hủy sản phẩm vi phạm.