Ký sự đi Sing (Kỳ 2): Bí ẩn đồng 1 đô, kỳ tích Metro và chiến lược vận tải tích hợp

Trong kỳ trước, chúng ta đã hình dung trải nghiệm đi bộ giữa những đại công trường đào đường không một vết bụi tại Singapore; để phục vụ cho siêu dự án mở rộng mạng lưới đường sắt đô thị (Metro) lên 360km vào đầu những năm 2030.

Nhìn về nước nhà, Quy hoạch chung Thủ đô Hà Nội cũng vừa đặt ra một mục tiêu đầy tham vọng: phát triển mạng lưới đường sắt đô thị lên tới 1.200 km, lấy các nhà ga làm hạt nhân để quy hoạch không gian ngầm và các trung tâm thương mại. Để hình dung viễn cảnh đó sẽ mang lại hiệu quả kinh tế và sự tiện lợi như thế nào cho người dân, hãy cùng phóng viên Chu Đức giải mã kỳ tích giao thông của Singapore trong kỳ 2 với nhan đề: Bí ẩn đồng 1 đô, kỳ tích Metro và chiến lược vận tải tích hợp.

Truyền thuyết Metro gắn với đồng 1 đô Bát quái

21h một tối giữa tuần, đoàn chúng tôi gặp một sự cố nhỏ: lạc mất nhau tại ga Marina Bay. Do khách quá đông, nhóm bị tách làm hai, một nửa không kịp lên chuyến tàu hiện tại. Nhưng khi chúng tôi vừa đến ga Rochor và còn đang loay hoay gọi điện, thì chỉ chưa đầy 3 phút sau, nhóm đi sau đã tới nơi hội quân. 3 phút chờ cho một chuyến tàu tiếp theo – chi tiết nhỏ ấy minh chứng cho tần suất và độ chính xác đáng kinh ngạc của hệ thống tàu điện ngầm MRT tại Singapore.

Ký sự đi Sing (Kỳ 1): Thoải mái thả bộ giữa hàng trăm lô cốt, đại công trường

Rời ga Rochor, chúng tôi tản bộ tới khu mua sắm Bugis. Khi nhận lại tiền thừa là một đồng xu 1 đô la Singapore, cả đoàn rôm rả bàn luận về một giai thoại thú vị gắn liền với lịch sử tàu điện ngầm của đảo quốc này.

Giai thoại truyền miệng kể rằng, vào thập niên 1980, việc đào hầm MRT đã vô tình cắt đứt "long mạch" của quốc đảo, khiến kinh tế đi xuống. Trước áp lực đó, cố Thủ tướng Lý Quang Diệu đã bí mật tìm đến sự tư vấn của đại sư Hoằng Thuyền – một bậc thầy phong thủy phái Huyền Không. Đại sư phán rằng: để hóa giải, mỗi người dân Singapore khi ra khỏi nhà đều phải mang theo một chiếc bùa Bát Quái.

Nhưng làm sao ép người dân một quốc gia đa sắc tộc, đa tôn giáo mang bùa Đạo giáo? Giải pháp đưa ra cực kỳ tinh tế: các nhà hoạch định đã đúc một hình bát giác đều vào viền trong của đồng 1 đô la "Series thứ 2" lưu hành từ năm 1987. Bằng cách này, ai dùng tiền cũng tự nhiên mang theo "bát quái" bên mình.

Dù chính phủ luôn bác bỏ yếu tố mê tín, nhưng sự thật là ngay sau khi đồng xu này ra mắt và tuyến MRT đầu tiên khánh thành, mạng lưới tàu điện đã vươn khắp đảo quốc, kéo theo nền kinh tế thăng hoa rực rỡ!

Dĩ nhiên, phép màu thực sự nằm ở tầm nhìn. Người Sing sớm nhận ra: muốn vươn tới thịnh vượng, đô thị phải xoay quanh trục xương sống là giao thông công cộng sức chứa lớn.

Toàn bộ diện tích của quốc đảo này chỉ vỏn vẹn hơn 730 km vuông, tức là chưa bằng một phần tư diện tích Thủ đô Hà Nội của chúng ta. Thế nhưng, tính đến năm 2026, trên dải đất chật hẹp ấy, họ đã đầu tư hàng trăm tỷ đô la, xây dựng và vận hành 6 tuyến đường sắt đô thị với tổng chiều dài lên tới 240kmvà 160 nhà ga. Một mật độ đường sắt ken đặc và ấn tượng đến kinh ngạc!

Và họ vẫn không ngừng hoàn thiện hệ thống này. Những lô cốt rầm rộ, rào chắn mà chúng tôi bắt gặp trên đường phố hiện nay chính là để phục vụ cho việc thi công mở rộng thêm 2 tuyến đường sắt nữa với 44 nhà ga mới. Theo lộ trình, những thông số khổng lồ này sẽ tiếp tục tăng gấp đôi vào năm 2040.

Trả lời về vai trò độc tôn của MRT trong hệ thống giao thông, ông Jeffrey Siow, Bộ trưởng Giao thông khẳng định: người dân Singapore và du khách coi tàu điện ngầm là phương tiện số 1 (đóng góp chủ yếu trong 67% số chuyến đi bằng vận tải công cộng).

"Nhiều người hỏi tại sao không dùng xe buýt thay thế. Chúng tôi đang xem xét bổ sung các tuyến xe buýt chạy song song để giảm tải, nhưng xe buýt chỉ có thể đóng vai trò hỗ trợ chứ không bao giờ thay thế được tàu điện. Vấn đề nằm ở sự chênh lệch khổng lồ về sức chứa: một đoàn tàu MRT có thể chở tới 1.500 người, tương đương với 15 đến 20 chiếc xe buýt cộng lại. Không gian mặt đất của chúng ta không thể nhét thêm từng đó xe buýt."

Vị thế độc tôn và các tổ hợp ITH

Để hệ thống khổng lồ này thực sự hút khách, Cơ quan Giao thông Đường bộ (LTA) theo đuổi một chiến lược lõi mang tên: Trung tâm Vận tải Tích hợp (ITH).

Họ không xây bến xe buýt hay nhà ga phơi nắng mưa độc lập. Bến xe buýt có điều hòa 100%, nhà ga tàu điện, phòng khám đa khoa và trung tâm thương mại được thiết kế hòa làm một.

Với sự ra mắt của trạm Punggol Coast vào cuối tháng 6/2025 hay trạm Mount Pleasant được quy hoạch ngay sát khu dân cư, Singapore sở hữu hàng chục siêu tổ hợp ITH như vậy. Hành khách bước ra khỏi tàu là có thể mua sắm, ăn uống và đi thang cuốn thẳng lên khu căn hộ của mình.

Chính sự liền mạch này đã chinh phục hoàn toàn các du khách. Anh Bùi Trọng Sơn, một du khách từ Hà Nội, nhận xét sau vài ngày trải nghiệm: "Đầu tiên tôi thấy sự đồng bộ từ trên mặt đất cho tới hệ thống điện ngầm. Mọi thứ kết nối để người dân di chuyển rất dễ dàng. Từ hầu hết các tòa nhà tôi ở đi xuống hệ thống tàu điện ngầm chỉ khoảng 200 - 300 mét. Việc thanh toán nạp tiền tự động vào thẻ cũng rất dễ. Phía trên đường thì phương tiện cá nhân dù nhiều nhưng rất trật tự, dòng chảy giao thông cứ liên tục và an toàn."

Là một người trẻ thích sử dụng công nghệ, anh Nguyễn Văn Nam đặc biệt ấn tượng với cách giao thông công cộng hòa nhập vào đời sống. Nếu so với việc gọi xe taxi, anh Nam đã tiết kiệm hàng triệu đồng khi di chuyển suốt 1 tuần hoàn toàn bằng xe buýt kết hợp MRT:

"Họ đồng bộ hệ thống tàu điện ngầm và xe buýt rất gần nhau. Đổi tuyến rất thuận lợi, lại tích hợp hoàn hảo với Google Maps nên du khách như tôi đi lại cực kỳ dễ dàng. Tôi thấy đây là một 'điểm chạm' rất tinh tế đối với người dùng."

Một trong những triết lý và mục tiêu quy hoạch nổi tiếng của Singapore đến năm 2040 là: "Thành phố 45 phút, Vùng 20 phút". Mọi người dân có thể đến trung tâm dưới 45 phút, và tiếp cận mọi tiện ích cơ bản quanh nhà chỉ trong 20 phút.

Khi vận tải công cộng được thiết kế rẻ, tiện lợi và tích hợp với những thế giới giải trí khổng lồ dưới lòng đất, người dân đương nhiên sẽ tự nguyện rời bỏ xe cá nhân. Các giải pháp hạn chế phương tiện cá nhân lúc này chỉ đóng vai trò rào cản bổ trợ, chẳng hạn như hệ thống thu phí nội đô qua công nghệ vệ tinh (ERP 2.0) hay chính sách đỗ xe đắt đỏ.

Và đây cũng chính là cái đích mà thành phố Hà Nội đang hướng tới.

Quy hoạch tầm nhìn 100 năm của Hà Nội đã xác định xoay trục sang mô hình TOD (Phát triển định hướng giao thông). Tuy nhiên, bài toán lớn nhất hiện nay là vốn. Giai đoạn 2026-2035, Hà Nội cần từ 60 đến 70 tỷ USD để xây dựng Metro, đối mặt với khoảng trống thiếu hụt lên tới gần 28 tỷ USD.

Làm sao để lấp đầy con số này? Lời giải có thể tham chiếu từ chính chiến lược ITH của Singapore. Thay vì chỉ xây nhà ga thuần túy để bán vé tàu, họ quy hoạch không gian phía trên và dưới lòng đất quanh ga để bán đấu giá cho các nhà phát triển thương mại. Giá trị đất đai tăng vọt nhờ có MRT sẽ được nhà nước thu hồi để xoay vòng tái đầu tư hạ tầng.

Đặc biệt, ở góc độ pháp lý, Singapore có các công cụ mạnh mẽ như Đạo luật Thu hồi Đất và Luật Hệ thống Vận tải Tốc độ nhanh. Chúng cho phép nhà nước có quyền thu hồi đất để triển dự án mục đích công cộng, thiết lập quyền sử dụng không gian dưới lòng đất hoặc trên không để làm nhà ga, đường ray mà không cần phải đền bù toàn bộ thửa đất trên bề mặt. Đây là chìa khóa then chốt giúp giải phóng mặt bằng thần tốc cho hệ thống tàu điện ngầm tại Đảo quốc Sư tử. 

Sở hữu một hệ thống Metro hiện đại và các không gian ngầm sầm uất mới chỉ là một nửa của bức tranh đô thị. Nửa còn lại thuộc về thiên nhiên, mặt nước và chất lượng không khí.

Làm thế nào để hồi sinh một dòng sông bị bê tông hóa thành một dải lụa sinh thái tự nhiên? Kinh nghiệm nào của Singapore trong việc biến một đô thị nén chặt thành một thành phố phát triển đồng đều, dựa vào thiên nhiên, trở nên xanh, thông minh và đáng sống?

Mời quý vị cùng đón nghe câu trả lời trong kỳ cuối của loạt phóng sự: "Tái thiết sông, lấn biển - Tầm nhìn trăm năm của người Sing và gợi mở với Hà Nội".