Kiểm định khí thải xe máy: Giá trần phải đi cùng minh bạch

Bài toán đặt ra là làm thế nào để giá trần không trở thành rào cản với doanh nghiệp, đồng thời bảo vệ người dân trước nguy cơ phát sinh những khoản chi phí bất hợp lý.

Kiểm định khí thải xe máy: Quản lý giá thế nào để tránh lạm thu?

Kiểm định khí thải xe mô tô, xe gắn máy là yêu cầu cần thiết trong lộ trình kiểm soát ô nhiễm không khí.

Tuy nhiên, khi chính sách được triển khai trên diện rộng, bên cạnh câu chuyện tiêu chuẩn khí thải, một vấn đề khác chắc chắn được người dân quan tâm là chi phí kiểm định bao nhiêu và cơ chế quản lý giá như thế nào để không phát sinh lạm thu.

Đây không phải là một khoản chi phí đơn lẻ. Với số lượng xe máy rất lớn, nếu mỗi phương tiện phát sinh thêm những khoản thu không hợp lý, tổng gánh nặng đối với xã hội sẽ không nhỏ. Hơn nữa, kiểm định khí thải là dịch vụ gắn với yêu cầu quản lý bắt buộc, người dân gần như không có quyền lựa chọn “có làm hay không”. Vì vậy, nếu để giá dịch vụ hoàn toàn theo thị trường mà thiếu công cụ kiểm soát, nguy cơ người dân phải chấp nhận mức giá bất hợp lý là điều cần được tính đến.

Trong bối cảnh đó, Nhà nước quy định giá trần đối với dịch vụ kiểm định khí thải xe máy là hướng đi phù hợp.

Giá trần trước hết tạo ra giới hạn để bảo vệ người tiêu dùng, ngăn các cơ sở kiểm định lợi dụng nhu cầu bắt buộc của người dân để tự ý nâng giá. Nhưng quan trọng hơn, cơ chế này không nhất thiết biến Nhà nước thành chủ thể quyết định từng mức giá cụ thể. Trong giới hạn giá tối đa, các cơ sở có thể chủ động xây dựng mức giá phù hợp với điều kiện hoạt động của mình.

Đây là điểm cần được thiết kế thật hợp lý.

Chi phí vận hành một trạm kiểm định ở trung tâm đô thị có thể rất khác so với một cơ sở ở vùng sâu, vùng xa. Giá thuê mặt bằng, nhân công, điện năng, bảo trì, vận chuyển thiết bị hay lưu lượng phương tiện đều có thể tạo ra chênh lệch.

Nếu áp dụng một mức giá cứng cho mọi địa bàn, có thể dẫn đến tình trạng nơi có chi phí cao không đủ khả năng duy trì dịch vụ, trong khi Nhà nước lại khó mở rộng mạng lưới kiểm định.

Vì vậy, trao quyền chủ động về giá trong khung giá trần có thể tạo ra sự linh hoạt cần thiết. Nhưng trao quyền không thể đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Càng cho phép cơ sở chủ động quyết định giá, càng phải tăng yêu cầu kê khai, công khai và giải trình.

Điều đầu tiên cần làm là tách bạch rõ giá kiểm định cơ bản với các dịch vụ phát sinh. Giá kiểm định tiêu chuẩn cần phản ánh những chi phí thực tế như khấu hao thiết bị, vật tư tiêu hao, điện năng, nhân công kỹ thuật và chi phí vận hành.

Trong khi đó, những khoản như cấp giấy chứng nhận, kiểm định lưu động, kiểm định ngoài giờ hay vận chuyển thiết bị phải được quy định rõ về điều kiện áp dụng và mức thu. Đặc biệt, các khoản phụ thu chỉ nên phát sinh khi có nhu cầu thực tế và được khách hàng biết trước, thay vì để người dân đến trạm rồi mới đối mặt với hàng loạt chi phí ngoài dự kiến.

Một rủi ro khác cũng cần được ngăn chặn là tình trạng “bia kèm lạc”. Kiểm định khí thải không thể trở thành cái cớ để cơ sở ép chủ phương tiện sửa chữa, thay phụ tùng hoặc mua thêm dịch vụ. Một chiếc xe không đạt tiêu chuẩn khí thải có thể cần bảo dưỡng, sửa chữa, nhưng quyết định sửa chữa phải thuộc về chủ xe và không được biến thành điều kiện để thu thêm tiền.

Cùng với đó, cần quy định rõ mốc thanh toán. Chủ phương tiện chỉ nên thanh toán đầy đủ giá dịch vụ khi xe thực sự được tiếp nhận và kiểm định. Cách làm này vừa bảo đảm quyền lợi khách hàng, vừa tạo trách nhiệm cho đơn vị cung cấp dịch vụ, tránh trường hợp thu tiền trước nhưng phương tiện không được kiểm định vì những lý do phát sinh ngay tại khâu tiếp nhận.

Ở chiều ngược lại, cũng cần bảo đảm để cơ sở kiểm định có đủ nguồn lực hoạt động. Không thể yêu cầu doanh nghiệp đầu tư máy móc, nhân lực, mặt bằng nhưng lại ấn định mức giá quá thấp khiến dịch vụ không đủ bù đắp chi phí. Khi đó, chất lượng kiểm định có nguy cơ bị ảnh hưởng và Nhà nước cũng khó thu hút các đơn vị tham gia.

Giải pháp không nhất thiết nằm ở việc tăng giá mà còn ở tối ưu hóa lưu lượng kiểm định. Nếu thời gian kiểm định mỗi xe chỉ khoảng 3-5 phút, các cơ sở hoàn toàn có thể nâng công suất phục vụ khi nhu cầu tăng cao.

Doanh thu có thể được bảo đảm bằng số lượng phương tiện lớn với mức giá hợp lý, thay vì dựa vào việc tăng giá trên từng lượt kiểm định.

Muốn cơ chế này vận hành minh bạch, kê khai và công khai giá phải trở thành yêu cầu bắt buộc. Cơ quan quản lý cần nắm được mỗi cơ sở thu bao nhiêu, cấu thành giá như thế nào và có phát sinh khoản thu nào ngoài giá niêm yết hay không. Người dân cũng phải được biết trước tổng số tiền phải trả.

Về lâu dài, việc quản lý giá không nên chỉ dựa vào kiểm tra thủ công. Dữ liệu về số lượt kiểm định, doanh thu, mức giá và các khoản thu phát sinh cần được số hóa để cơ quan quản lý có thể phát hiện những dấu hiệu bất thường. Những cơ sở thu vượt giá trần, thu sai quy định hoặc ép khách hàng sử dụng dịch vụ không cần thiết phải bị xử lý nghiêm.

Suy cho cùng, mục tiêu của kiểm định khí thải là bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng, chứ không phải tạo thêm một gánh nặng chi phí cho người dân.

Một cơ chế tốt phải tạo được thế cân bằng: doanh nghiệp có quyền chủ động và có động lực cung cấp dịch vụ; Nhà nước kiểm soát được giới hạn giá và ngăn hành vi lạm thu; còn người dân biết rõ mình phải trả bao nhiêu, trả cho dịch vụ gì và được bảo vệ khi quyền lợi bị xâm phạm.

Giá trần vì thế chỉ là “chiếc khung”. Để chiếc khung ấy thực sự phát huy hiệu quả, cần đặt bên trong nó những nguyên tắc rõ ràng về kê khai, công khai, phân định dịch vụ, kiểm soát phụ thu và trách nhiệm giải trình. Khi đó, chính sách kiểm định khí thải mới có thể đi đúng mục tiêu: giảm ô nhiễm nhưng không biến chi phí môi trường thành gánh nặng bất hợp lý đối với người dân.