Không thể chỉ “siết” mà phải quản được

Từ 15/8, Nghị định 238/2026/NĐ-CP phạt 12-14 triệu đồng với ô tô không kinh doanh vận tải nhưng chở khách có thu tiền, đồng thời trừ 6 điểm giấy phép lái xe. Đây là một bước đi cần thiết để lập lại trật tự trong hoạt động vận tải hành khách. Bởi trong nhiều năm, xe cá nhân nhận chở khách, xe ghép, xe tiện chuyến đã hình thành một thị trường khá phổ biến nhưng nằm ngoài nhiều quy định quản lý đối với hoạt động kinh doanh vận tải.

Trong khi doanh nghiệp, hợp tác xã vận tải phải đáp ứng hàng loạt điều kiện về phương tiện, lái xe, thuế và trách nhiệm với hành khách, còn những phương tiện hoạt động như xe cá nhân lại có thể cạnh tranh bằng cách giảm chi phí tuân thủ. Sự bất bình đẳng ấy cần được xử lý.

Nhưng một quy định dù mức phạt cao đến đâu cũng chỉ thực sự hiệu quả nếu có khả năng thực thi. Câu hỏi khó nhất không nằm ở việc “phạt bao nhiêu”, mà là làm thế nào để xác định một chiếc xe cá nhân đang chở người quen, chia sẻ chi phí với người đi cùng hay thực chất đang kinh doanh vận tải?

Nếu chỉ dựa vào việc dừng xe, hỏi tài xế và hành khách rồi xử phạt, nguy cơ phát sinh tranh cãi, thậm chí xử lý nhầm là điều cần tính đến. Ranh giới giữa một chuyến đi chia sẻ chi phí và một chuyến vận chuyển có thu tiền không phải lúc nào cũng có thể nhận diện bằng mắt thường. Thực tế, việc nhận đặt chỗ qua mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin, chuyển khoản hay thỏa thuận miệng khiến phương thức hoạt động ngày càng linh hoạt.

Vì vậy, để quy định đi vào cuộc sống, cần chuyển mạnh từ quản lý bằng cảm quan sang quản lý bằng dữ liệu và bằng chứng. Cơ quan chức năng cần có phương thức thu thập, đối chiếu thông tin từ nhiều nguồn; đồng thời hướng dẫn rõ những dấu hiệu để xác định hành vi kinh doanh vận tải trái phép. Khi có căn cứ về việc thường xuyên nhận khách, thu tiền, nhận đặt chỗ hoặc tổ chức vận chuyển như một hoạt động kinh doanh thì việc xử lý mới thực sự thuyết phục.

Đặc biệt, chính quyền địa phương cần đóng vai trò quan trọng trong việc nắm tình hình trên địa bàn. Đây là nơi có thể nhận diện những tuyến đường, khu vực và nhóm phương tiện thường xuyên hoạt động theo hình thức xe ghép, xe tiện chuyến. Nếu dữ liệu này được tổng hợp, kết nối với cơ quan thuế và cơ quan quản lý vận tải, bài toán không chỉ dừng ở xử phạt mà còn có thể mở ra hướng đưa những hoạt động có nhu cầu thực tế vào khuôn khổ pháp luật.

Bởi không phải cứ xe ghép, xe tiện chuyến là mặc nhiên phải loại bỏ. Đằng sau loại hình này là nhu cầu đi lại có thật của người dân, nhất là ở những nơi vận tải công cộng chưa đáp ứng đủ. Nếu cấm một hình thức vận chuyển nhưng chưa có phương án thay thế phù hợp, khoảng trống dịch vụ sẽ vẫn tồn tại và nhu cầu ấy có thể tìm đến một hình thức khác.

Mặt khác, khi siết chặt và không cho xe ghép, xe tiện chuyến hoạt động thì hệ thống xe khách tuyến cố định và các dịch vụ vận tải công cộng liên tỉnh cũng cần được điều chỉnh để lấp khoảng trống nhu cầu đi lại. Các tuyến xe khách liên tỉnh cần tăng tần suất, tối ưu điểm đón trả, mở rộng kết nối giữa các bến xe và trung tâm đô thị, đồng thời linh hoạt hơn về khung giờ khai thác, đặc biệt trên những tuyến có nhu cầu cao nhưng chưa được phục vụ đầy đủ. Bởi việc hạn chế một loại hình chỉ là giải pháp quản lý; quan trọng hơn là phải có phương án thay thế thuận tiện, an toàn và phù hợp với nhu cầu di chuyển thực tế của người dân giữa các địa phương.

Mục tiêu cuối cùng của chính sách không nên chỉ là “bắt cho được xe vi phạm”, mà phải là xây dựng một thị trường vận tải minh bạch, công bằng và an toàn. Ai kinh doanh thì phải đăng ký, kê khai và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ; ai hoạt động đúng pháp luật thì phải được bảo vệ; còn lực lượng chức năng phải có công cụ đủ rõ để xử lý những trường hợp cố tình kinh doanh trá hình.

Siết chặt là cần thiết, nhưng siết để quản lý tốt hơn chứ không phải chỉ để xử phạt nhiều hơn. Khi dữ liệu được kết nối, tiêu chí nhận diện rõ ràng, chính sách đủ linh hoạt và vận tải hành khách được đảm bảo, Nghị định 238 mới có thể thực sự tạo ra sự công bằng trên đường phố – thay vì chỉ tạo thêm những cuộc tranh luận về việc chiếc xe nào là xe cá nhân, chiếc xe nào đang kinh doanh.