Không khám sức khỏe định kỳ cho lao động: Không chỉ nộp phạt là xong

Người sử dụng lao động không tổ chức khám sức khỏe định kỳ hàng năm bị phạt 1-3 triệu đồng khi vi phạm với mỗi lao động, tối đa 75 triệu đồng. Đây là nội dung của Nghị định 283/2026, có hiệu lực từ ngày 10/9 tới đây, quy định các mức phạt theo từng hành vi vi phạm trong phòng ngừa tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp.

Vậy, quy định mới sẽ giúp đảm bảo quyền lợi của người lao động ra sao? Các bên cần chuẩn bị gì để triển khai quy định này?

PV VOV Giao thông đối thoại cùng TS. BS Vũ Xuân Trung, Phó Viện trưởng Viện Khoa học An toàn và Vệ sinh lao động, Giám đốc Trung tâm Sức khỏe nghề nghiệp.

PV: Thưa ông, khám sức khỏe định kỳ là quyền lợi thiết yếu của người lao động, nhưng việc thực hiện trên thực tế còn những hạn chế ra sao?

TS. BS Vũ Xuân Trung: Như chúng ta đã biết, theo Điều 6, Điều 21 Luật An toàn vệ sinh lao động năm 2015 đã quy định rõ, người sử dụng lao động phải có trách nhiệm chăm sóc sức khỏe, khám phát hiện bệnh nghề nghiệp cho người lao động. Hàng năm, người sử dụng lao động phải khám sức khỏe định kỳ ít nhất một lần cho người lao động và người làm việc trong những nghề nặng nhọc, độc hại hoặc nghề có tiếp xúc với các yếu tố có thể gây bệnh thì phải được khám phát hiện bệnh nghề nghiệp.

Tuy nhiên, hiện nay, nhiều doanh nghiệp, nhất là các doanh nghiệp nhỏ do nhiều lý do thường vi phạm các quy định này như thường không tổ chức khám, khám không đủ số lần hoặc nội dung khám không đúng theo quy định. Ngoài ra, lực lượng lao động ở khu vực phi chính thức, lao động tự do gần như không được khám sức khỏe.

Nguyên nhân ở đây, tôi cho rằng về phía người sử dụng lao động thường do hạn chế về kinh phí cũng như ý thức tuân thủ pháp luật chưa cao. Về phía người lao động do nhận thức về ý nghĩa của việc khám sức khỏe chưa tốt, chưa có ý thức chủ động để phòng bệnh và bảo vệ sức khỏe.

Còn về phía các cơ quan chức năng do hạn chế nguồn lực trong việc kiểm tra giám sát, đặc biệt là chưa có cơ sở dữ liệu cũng như hồ sơ khám sức khỏe, liên thông số liệu, số hóa nên việc phát hiện và xử lý kịp thời cũng còn nhiều hạn chế.

PV: Theo Nghị định 283/2026, có hiệu lực từ ngày 10/9, người sử dụng lao động không tổ chức khám sức khỏe định kỳ hàng năm bị phạt 1-3 triệu đồng khi vi phạm với mỗi lao động, tối đa 75 triệu đồng. Ông đánh giá thế nào về tác động của quy định này?

TS. BS Vũ Xuân Trung: Về mức tiền phạt từ 1 đến 3 triệu đồng cho mỗi lao động vi phạm và tối đa không quá 75 triệu đồng. Đây là mức tiền phạt kế thừa theo các quy định trước đây. Nhưng nếu chỉ nhìn vào con số này, thì mức độ răn đe và khả năng chấp hành của doanh nghiệp chưa thực sự mạnh. Nhưng điểm mới của Nghị định 283 lần này, quan trọng nhất là các biện pháp khắc phục đi kèm với xử phạt hành chính bằng tiền.

Nghị định 283 buộc doanh nghiệp phải tổ chức khám sức khỏe, khám phát hiện bệnh nghề nghiệp cho người lao động. Nếu người lao động tự bỏ tiền để khám, người sử dụng lao động buộc phải trả lại tiền phí này. Như vậy, thay vì trước đây chỉ nộp phạt xong là thôi thì hiện nay, sau khi nộp phạt vẫn phải thực hiện các biện pháp để khám sức khỏe cho người lao động.

Tôi cho rằng, quy định này trong những bối cảnh lớn là Nghị quyết 72 của Bộ Chính trị với mục tiêu đến năm 2026, người dân trong đó có người lao động đều được khám sức khỏe, được sàng lọc ít nhất 1 năm 1 lần và có sổ điện tử. Đây là một mắt xích pháp lý để cụ thể hóa chủ trương lớn của Đảng và được thực thi trên thực tế.

PV: Để triển khai quy định này, theo ông, người lao động, người sử dụng lao động cần có các bước chuẩn bị như thế nào?

TS. BS Vũ Xuân Trung: Với người sử dụng lao động, tôi nghĩ là nên chủ động, đừng có chờ thanh tra, kiểm tra, quyết định xử phạt vì khi đó ảnh hưởng rất nhiều đến doanh nghiệp, đến uy tín rồi ảnh hưởng đến sản xuất. Cụ thể, sử dụng lao động cần xây dựng những kế hoạch khám sức khỏe cho người lao động, trong đó có khám sức khỏe định kỳ, khám bệnh nghề nghiệp ngay từ đầu năm gắn với kết quả quan trắc môi trường và khám đủ các nội dung theo quy định.

Đặc biệt là nên đưa nội dung khám sức khỏe này vào các nội dung thương lượng, đối thoại với công đoàn, với người lao động tại doanh nghiệp. Đây cũng là điều rất quan trọng để giữ chân người lao động, giảm chi phí liên quan đến tai nạn lao động cho doanh nghiệp sau này, chứ không đơn thuần chỉ là một chi phí gánh nặng cho doanh nghiệp vào một thời điểm nhất định.

Đối với người lao động nên chủ động và cũng có nghiên cứu đề xuất, tham gia đầy đủ các đợt khám, và khi khám nên khai báo trung thực tiền sử bệnh để bác sĩ chẩn đoán chính xác. Nếu doanh nghiệp không tổ chức hoặc tổ chức khám mang tính hình thức thì người lao động phải có kiến nghị, nhất là qua công đoàn ở cơ sở.

Về các cơ quan chức năng cũng cần đẩy nhanh việc liên thông cơ sở dữ liệu về khám sức khỏe cho người lao động. Trên cơ sở số liệu đã liên thông rồi thì việc kiểm tra, giám sát có nhiều cơ quan thực hiện, việc khám sức khỏe trở nên minh bạch và thực hiện tốt hơn.

Về phía tổ chức công đoàn cũng tiếp tục phát huy vai trò kiểm tra, giám sát, tuyên truyền, phối hợp với thanh tra ngành y tế, lao động; đồng thời kết nối với các cơ sở y tế đủ năng lực để hỗ trợ cho doanh nghiệp, nhất là các doanh nghiệp vừa và nhỏ và các lao động khu vực phi kết cấu để tổ chức tốt việc khám sức khỏe cho người lao động.

PV: Vâng, xin được cảm ơn ông!