Khi ngư dân rời biển, sinh kế nào thay thế?

Vì vậy, giải bản tàu cá chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng với một hướng sinh kế phù hợp cho người dân. Tại Thanh Hóa, từ hỗ trợ giải bản tàu cá đến mở hướng sang nuôi trồng, chế biến thủy sản, nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ, các địa phương đang từng bước tìm lời giải cho bài toán này.

Ngư dân tìm hướng đi mới

Gần 20 năm lênh đênh trên biển, ông Đồng Văn Oanh, ở xã Vạn Lộc, tỉnh Thanh Hóa, đã quen với nhịp sống của những chuyến ra khơi. Nhưng thời gian gần đây, mỗi chuyến biển lại trở thành một bài toán chi phí.

Giá nhiên liệu biến động, chi phí tăng, trong khi lao động ngày càng khó tìm. Có năm, con tàu chỉ ra khơi được vài chuyến, thu nhập không đủ bù đắp công sức và chi phí bỏ ra.

Sau nhiều năm bám biển, ông Oanh đăng ký giải bản tàu cá. Điều ông quan tâm lúc này không chỉ là khoản hỗ trợ, mà là công việc sau khi con tàu không còn ra khơi: “Xác định là giải bản tàu cá, chưa tính đến công việc khác, còn Nhà nước có được cái gì đó cho chúng tôi đi làm, đảm bảo mưu sinh cuộc sống thì chúng tôi chấp nhận. Chính sách rất hợp lý, so với tuổi chúng tôi vẫn đi làm được, nếu Nhà nước vẫn có chế độ, chính sách đó thì chúng tôi vẫn tham gia vì còn mưu sinh cuộc sống.”

Đây cũng là câu hỏi đặt ra với nhiều ngư dân khi địa phương rà soát, cắt giảm những phương tiện khai thác kém hiệu quả. Ông Phạm Quang Quyền, Trưởng thôn Diêm Phố, xã Vạn Lộc, tỉnh Thanh Hóa cho biết, địa phương hiện có 54 phương tiện hoạt động kém hiệu quả, thiếu lao động hoặc đã xuống cấp được đưa vào diện xem xét giải bản:

"Với những phương tiện đánh bắt khai thác kém hiệu quả, ít lao động đi, xét thấy nhiều lý do, nguyên nhân, về phương tiện có phần xuống cấp, cơ sở vật chất khai thác, ngư trường vươn khơi còn hạn chế. Chúng tôi thông báo rộng rãi cho chủ phương tiện. Hiện nay có 54 phương tiện, đối với phương tiện nào giải bản, chúng tôi đã lập danh sách báo Phòng Kinh tế xã."

Theo kế hoạch giai đoạn 2026–2030, Thanh Hóa dự kiến giải bản khoảng 1.200 tàu cá, chủ yếu là tàu ven bờ và những nghề có nguy cơ làm suy giảm nguồn lợi. Chủ tàu được hỗ trợ từ 50 đến 200 triệu đồng tùy kích thước tàu, cùng khoản hỗ trợ 27 triệu đồng để chuyển đổi sinh kế. Nhưng khoản hỗ trợ chỉ là điểm khởi đầu. Để chuyển đổi thực sự an toàn, người dân cần một nghề phù hợp với khả năng của mình và có đầu ra ổn định.

Tạo sinh kế mới cho ngư dân

Theo ông Nguyễn Văn Bôn, Chuyên viên Phòng Kinh tế, xã Vạn Lộc, một số hướng chuyển đổi đang được địa phương tính đến, từ nuôi trồng thủy sản đến việc đưa lao động vào các cụm công nghiệp, đào tạo nghề và những công việc địa phương đang có nhu cầu:

"Cơ cấu lại nghề cá, tàu nào thân thiện với nghề cá, khai thác hiệu quả để lại. Định hướng cho ngư dân nghề liên quan đến thủy sản là nghề nuôi trồng, như nuôi ngao, tôm, cá, với đặc thù là xã bãi ngang ven biển, diện tích nuôi trồng lớn, nghề đó phù hợp với ngư dân, hiệu quả kinh tế mang lại rất tốt. Sắp tới có một số cụm công nghiệp, định hướng cho bà con gia nhập lao động vào cụm công nghiệp, xuất khẩu lao động, đào tạo sử dụng lao động trực tiếp như một số nghề mộc, xây dựng vì xã đang thiếu nhiều, lao động chuyên về nuôi trồng thủy sản."

Chuyển đổi sinh kế cũng không chỉ là câu chuyện của riêng chủ tàu. Với những gia đình có nhiều lao động cùng phụ thuộc vào nghề biển, việc tìm một công việc mới cho từng thành viên cũng là vấn đề cần tính đến. Nhiều năm gắn bó với biển, ông Lê Văn Phán ở xã Hoằng Thanh cũng quyết định giải bản phương tiện.

Với ông, khi không còn tiếp tục khai thác, trở về với chăn nuôi là một lựa chọn để duy trì cuộc sống gia đình: “Giờ Nhà nước có chế độ, ai nhiều tuổi thì được nghỉ. Tôi làm đơn xin nghỉ, cảm ơn Nhà nước. Có chế độ giải bản, Nhà nước hỗ trợ gia đình, chúng tôi rất cảm ơn. Nghỉ rồi thì chúng tôi về chăn nuôi, ổn định cuộc sống.”

Hoằng Thanh là địa phương có truyền thống khai thác thủy sản lâu đời. Hiện xã có 283 phương tiện khai thác, trong đó có 235 bè mảng, thuyền nhỏ và 48 tàu cá có chiều dài từ 12 mét trở lên. Phần lớn các phương tiện nhỏ hoạt động nghề lưới kéo ven bờ, lưới chụp, pha xúc..., những nghề có cường lực khai thác lớn nhưng hiệu quả kinh tế ngày càng giảm.

Theo ông Hắc Xuân Thọ, Trưởng Phòng Kinh tế, UBND xã Hoằng Thanh, cùng với hỗ trợ thủ tục để ngư dân giải bản tàu cá, địa phương đang tính toán nhiều hướng sinh kế khác nhau:

“Đối với ngành nghề để cho người dân sinh kế thay thế cho ngành nghề đánh bắt, khai thác gần bờ, có nghề chế biến thủy hải sản cũng là một ngành nghề truyền thống và cũng có thể vận dụng được nuôi trồng thủy sản ở những vùng đất trũng của địa phương. Tiếp theo là một số ngành nghề phục vụ cho du lịch biển như là hậu cần, chế biến hậu cần. Nông nghiệp thì cũng có một số lĩnh vực trồng trọt như là các loại rau, củ, quả để thay thế cho ngành nghề đánh bắt, khai thác của người dân.”

Từ những lựa chọn khác nhau của mỗi địa phương có thể thấy, chuyển đổi sinh kế không thể chỉ dừng ở việc hỗ trợ người dân rời một chiếc tàu. Điều quan trọng là tạo được công việc phù hợp, có thu nhập và có khả năng duy trì lâu dài. Theo tinh thần Đề án chuyển đổi một số nghề khai thác hải sản ảnh hưởng đến nguồn lợi và môi trường sinh thái, chuyển đổi chỉ thực sự bền vững khi người dân có thể ổn định cuộc sống sau khi rời nghề.

Vì vậy, giải bản một chiếc tàu mới chỉ là bước đầu. Khi sinh kế thay thế được chuẩn bị đủ tốt, người dân có thể chủ động bước sang nghề mới; đồng thời việc giảm cường lực khai thác sẽ góp phần giảm áp lực lên nguồn lợi ven bờ, hướng tới xây dựng nghề cá có trách nhiệm và bền vững.