Khi mùa trăng về kể những câu chuyện cũ

Trung thu đang đến gần, những chiếc lồng đèn lại bắt đầu xuất hiện trong các không gian vui chơi của trẻ nhỏ. Nhưng có những chiếc đèn không chỉ để thắp sáng một đêm rằm. Từ những nan tre, tờ giấy và bàn tay người thợ, một câu chuyện dân gian được dựng lại dưới mái đình Sơn Trà, để người lớn tìm về ký ức và trẻ nhỏ có thêm một cách để biết về văn hóa Việt.

Mùa Trung thu thường được nhận ra từ những điều rất nhỏ, từ những chiếc đèn nhiều màu sắc, tiếng trẻ con háo hức đến những gia đình đưa con đi chơi. Trong không gian “Cốc Cốc Tùng Tùng” dưới mái đình Sơn Trà, ngôi đình cổ đã song hành cùng mảnh đất Sài Gòn hơn 160 năm, tre, giấy dó và những vật phẩm thủ công cùng hiện diện, khiến không gian trầm mặc của ngôi đình như có thêm màu của mùa trăng.

Đằng sau không gian ấy là Khởi Đăng Tác Khí và Tàng The Culture Lab, nơi những sinh viên đến từ nhiều trường đại học tại TP.HCM cùng tìm cách đưa những câu chuyện văn hóa, lịch sử đến gần hơn với cộng đồng.

Bánh Trung thu rộn ràng trước mùa trăng

Hàng Mã nhộn nhịp đón mùa trăng mới

Bánh Trung thu rộn ràng trước mùa trăng

Bước chân mùa trăng

Một con rồng uốn mình trên cao, những con vật trong truyện dân gian hiện ra với kích thước lớn, trong khi các bàn lễ được sắp đặt với hoa quả, bánh trái khiến những hình ảnh quen thuộc bỗng có một đời sống khác. Những người trẻ đứng phía sau không gian ấy cũng đang thử một cách kể mới, để trẻ nhỏ có thể bắt gặp văn hóa Việt bằng ánh mắt và trải nghiệm, thay vì chỉ qua những trang sách.

Đại cảnh ở đây là “Cóc kiện trời”, khi ba năm không mưa khiến muôn loài khốn khó, rồi cóc dẫn các con vật lên thiên đình tìm Ngọc Hoàng để hỏi vì sao trời mãi không đổ mưa. Nhưng điều đáng nói không chỉ nằm ở câu chuyện cũ, bởi những người làm chiếc lồng đèn này đã nhìn thấy trong đó một điều rất gần với hiện tại.

Nghệ nhân thủ công Nguyễn Ngọc Nhã, người trực tiếp thực hiện các mô hình đèn, kể về lúc ý tưởng “Cóc kiện trời” hình thành: “Ý tưởng của nhóm tụi mình nó rất là bất chợt. Tức là tụi mình làm đèn và cảm thấy giai đoạn đầu năm nó rất là nóng. Và cái nắng nóng nó kéo dài cả nửa năm luôn và không có mưa. Và đó là ý tưởng của tụi mình.”

Từ cái nóng họ cảm nhận trong đời sống, câu chuyện về một mùa hạn hán được nhớ lại rồi chuyển thành hình hài đủ lớn để người xem có thể đứng trước và nhìn thấy những nhân vật vốn chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng.

Để làm nên đại cảnh “Cóc kiện trời”, nhóm phải thử sức với những chiếc lồng đèn có hình dạng phức tạp và kích thước lớn, khi những nan tre và lớp giấy quen thuộc được xử lý theo cách khác để tạo thành mô hình cao khoảng 3m.

Nghệ nhân thủ công Nguyễn Ngọc Nhã cho biết, quá trình tạo hình ban đầu cũng là lúc nhóm phải làm quen với một thử thách mới: “Quá trình làm những cái lồng đèn kích cỡ lớn, tức là lần đầu tiên tụi mình làm những công trình có những hình dạng phức tạp và kích cỡ lớn như vậy. Đầu trong phần tạo hình thì tụi mình gặp rất nhiều khó khăn. Sau khoảng 1 tháng thì tụi mình đã bắt đầu có thể lấy lại được nhịp độ để hoàn thành các sản phẩm.”

Một câu chuyện có thể kể trong vài phút, nhưng để hiện diện thành hình hài lớn giữa đời sống, những người làm đèn phải dành khoảng 80 ngày, từ phần khung, đường cong đến công đoạn hoàn thiện để câu chuyện từ trí nhớ trở thành vật thể giữa không gian thực.

Phía sau những sản phẩm ấy có sự góp sức của những người trẻ, những người không chỉ tìm hiểu hay trưng bày văn hóa mà trực tiếp làm ra các vật phẩm, cùng Khởi Đăng Tác Khí thử nghiệm những hình thức mới để chất liệu quen thuộc tiếp tục có mặt trong đời sống hôm nay.

Với trẻ em, những câu chuyện dân gian có thể nằm trong sách hoặc lời kể của ông bà, cha mẹ, nhưng một không gian để tận mắt nhìn thấy nhân vật và nghe lại câu chuyện phía sau lại đem đến một trải nghiệm khác.

Chị Nguyễn Minh Vân, một phụ huynh có con đang ở độ tuổi tiểu học, chia sẻ: “Đối với chị, chị thấy chương trình này rất là ý nghĩa. Mình nên duy trì nhiều hơn để cho các trẻ hiện tại sẽ hiểu rõ hơn về văn hóa của Việt Nam. Bởi lẽ đối với chị, chị cũng có bé ở trong độ tuổi tiểu học. Nhưng mà thật sự để con có một không gian mà có thể hiểu được nền văn hóa của Việt Nam hiện tại thì sẽ không đủ.”

Có lẽ vì vậy mà một chiếc lồng đèn trong mùa Trung thu có thể làm được nhiều hơn việc phát sáng, khi nó trở thành điểm gặp giữa người lớn đang tìm lại ký ức và trẻ nhỏ đang bắt đầu làm quen với những câu chuyện thuộc về văn hóa của mình.

Những người làm đèn cũng không xem công việc ấy chỉ dừng lại ở một mùa Trung thu, bởi phía sau mỗi sản phẩm còn là mong muốn để nghề thủ công tiếp tục được nhìn thấy và có thêm cơ hội xuất hiện trong đời sống.

Nghệ nhân thủ công Nguyễn Ngọc Nhã nói về điều nhóm mong muốn phía sau những sản phẩm đang thực hiện: “Đầu tiên là mình cố gắng giữ nghề truyền thống. Thứ hai là mỗi năm tụi mình sẽ cố gắng tạo những sự kiện để mọi người có thể tới, nhìn lại những hình ảnh đó và nhắc mọi người nhớ, và cho nhiều người biết tới.”

Giữ một nghề, trong trường hợp này, không chỉ là giữ lại cách làm một chiếc lồng đèn, bởi nghề thủ công sẽ khó sống lâu nếu chỉ còn nằm trong ký ức của những người từng biết nó mà cần một nơi để xuất hiện, cần người nhìn thấy và cần những thế hệ mới tiếp tục bước vào.

Khi Trung thu đến gần, những vật phẩm được đưa ra khỏi xưởng để gặp trẻ nhỏ, phụ huynh và những người lớn muốn tìm lại những điều từng quen thuộc, để một câu chuyện cũ cũng có thêm một cách kể mới.

Mùa trăng rồi sẽ qua, những chiếc đèn cũng sẽ được tháo xuống, nhưng nếu một đứa trẻ còn nhớ hình ảnh con cóc dẫn những con vật đi tìm mưa và biết đó là một câu chuyện dân gian Việt Nam, thì câu chuyện ấy vẫn còn một cách để tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

SỐNG Ở SÀI GÒN: TPHCM và những hàng quán mở cửa thật khuya

Có những thành phố khi đêm xuống dần trở nên yên tĩnh, nhưng cũng có những đô thị vẫn giữ một nhịp sống riêng khi đồng hồ đã qua 10 giờ đêm. Với TP.HCM, những hàng quán còn sáng đèn lúc khuya đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống đô thị. Đó có thể là nơi người vừa tan ca ghé ăn tối, người về muộn mua chút đồ mang về, hay những người bạn ngồi lại trò chuyện sau một ngày dài. Những hàng quán mở khuya vì thế cũng kể một câu chuyện về nhịp sống đa dạng của mảnh đất Sài Thành.

Tôi thích đi qua TPHCM vào khoảng 10-11 giờ đêm. Đó là lúc nhiều con đường đã bớt ồn, dòng xe thưa hơn, nhưng thành phố vẫn chưa thật sự đi ngủ.

Một quán hủ tiếu còn sáng đèn. Một tiệm bánh mì vẫn có người đứng chờ. Quán cà phê còn vài chiếc bàn có khách ngồi nói chuyện. Cửa hàng tiện lợi sáng trưng, phía trước là những người ghé mua chai nước, hộp sữa hay chút đồ ăn mang về. Ở đâu đó, một quán ăn nhỏ vẫn đỏ lửa.

Tôi nghĩ, những hàng quán mở khuya là một phần khá thú vị của đời sống TPHCM. Có người vừa tan ca, giờ ấy mới có thể ăn một bữa tử tế. Có người làm việc về muộn, ghé đâu đó mua phần ăn mang về cho gia đình. Có nhóm bạn lâu ngày mới gặp, ngồi thêm một chút dù đồng hồ đã qua 10 giờ. Cũng có người đơn giản là chưa muốn về nhà ngay.

Thành phố đông đúc nên mỗi người có một giờ giấc khác nhau. TPHCM vì thế cũng cần những dịch vụ phù hợp với những nhịp sống khác nhau ấy.

Tôi từng nghĩ những hàng quán khuya chỉ là chuyện buôn bán. Nhưng nhìn kỹ hơn, chúng còn cho thấy một thành phố đang vận hành theo cách rất riêng. Người bán chấp nhận thức muộn để phục vụ người mua. Người mua tìm đến vì cuộc sống của họ không kết thúc vào lúc 5 giờ chiều.

Có lẽ vì vậy mà TPHCM 10-11 giờ đêm vẫn có một cảm giác rất khác. Không còn quá náo nhiệt, nhưng cũng chưa hề vắng. Ánh đèn từ những quán ăn hắt ra vỉa hè. Tiếng chén đũa, tiếng xe dừng lại, vài câu chuyện đang nói dở. Những âm thanh ấy làm thành phố có cảm giác gần gũi hơn.

Nhưng tôi cũng nghĩ đến những người đứng sau những ánh đèn ấy. Để một quán ăn mở đến khuya, có người phải bắt đầu công việc từ rất sớm và kết thúc rất muộn. Người bán hàng, người nấu bếp, người giao đồ ăn, người dọn dẹp... Thành phố càng thức khuya, càng có nhiều người phải làm việc trong những khung giờ mà phần đông đã nghỉ ngơi.

Có lẽ cũng vì thế, khi ngồi ăn một tô mì lúc gần 11 giờ đêm, tôi thấy mình nên chậm lại một chút. Một lời cảm ơn với người bán, một chút kiên nhẫn khi chờ món, hay đơn giản là giữ lại sự trật tự cho con đường trước quán. Những điều rất nhỏ ấy cũng là cách mình sống cùng một thành phố.

Tôi không nghĩ TPHCM cần phải thức suốt đêm để chứng minh mình năng động. Nhưng tôi thích cảm giác sau một ngày dài, vẫn có một nơi nào đó sáng đèn, có người bán một tô hủ tiếu nóng, có quán cà phê cho ai đó ngồi thêm một lát, có cửa hàng mở cửa cho người vừa tan ca.

TPHCM có thể sẽ còn thay đổi rất nhiều. Những con đường sẽ rộng hơn, những tòa nhà sẽ cao hơn, những khu đô thị mới sẽ xuất hiện thêm.

Còn tôi, đôi khi chỉ cần chạy xe qua một hàng quán vẫn sáng đèn lúc 11 giờ đêm, nghe tiếng người trò chuyện bên vỉa hè, là thấy thành phố này vẫn đang sống theo cách rất riêng của nó.

Và có lẽ, đó cũng là một phần lý do người ta sống ở TPHCM rồi lại thương lấy mảnh đất này.