Khám phá Làng Chuông - Xứ sở nón lá

HÀ NỘI NHỮNG NGÀY VUI

- Lễ hội Văn hóa thế giới tại Hà Nội lần thứ hai - năm 2026 với chủ đề “Hội tụ di sản – Kiến tạo tương lai” diễn ra từ ngày 1 đến 4/10 tại Hoàng thành Thăng Long, được tổ chức trong dịp kỷ niệm 50 năm Việt Nam gia nhập UNESCO (1976-2026). Đây là dấu mốc có ý nghĩa, tạo thêm chiều sâu cho một sự kiện hướng tới tăng cường giao lưu, đối thoại và hợp tác văn hóa quốc tế.

- Một trong những điểm nhấn là Lễ hội đường phố “Sắc màu năm châu” tại Phố đi bộ Hồ Gươm vào ngày 3/10. Các đoàn nghệ thuật quốc tế sẽ diễu hành trong trang phục truyền thống, kết hợp âm nhạc và vũ điệu đặc trưng. Đặc biệt, lễ hội năm nay dành không gian cho sự gặp gỡ giữa di sản và công nghệ thông qua khu vực “Lan tỏa sáng tạo từ di sản - Festival Games quốc tế”.

- Vào tối ngày 27/9 vừa qua, phường Ba Đình (Hà Nội) tổ chức phiên livestream “Tour yêu nước” – kể chuyện lịch sử bằng trải nghiệm. Trong khoảng hai giờ, chương trình đưa khách mời và khán giả đi qua từng không gian, nghe kể những câu chuyện phía sau đồ vật, đặt câu hỏi, tham gia các phần tương tác và trải nghiệm làm những món quà nhỏ. 

 Khám phá Làng Chuông - Xứ sở nón lá

Có những hành trình ở Hà Nội không bắt đầu từ những điểm đến nổi tiếng, mà từ một làng nghề nép mình bên nhịp sống đô thị. Ở Làng Chuông, hơn 300 năm qua, những tàu lá cọ vẫn được nâng niu qua từng đường kim, mũi chỉ, làm nên những chiếc nón mang theo câu chuyện của một vùng đất.

Nghệ nhân: Giờ chú làm tiếp cho cháu xem một cái. Đây là sự khác biệt giữa lá chú làm và lá cháu làm.

Phóng viên: Đúng là lá cháu làm bị cái vệt này.

Nghệ nhân: Đúng rồi, kéo chậm là nó có vệt ngay.

Phóng viên: Như thế này thì lá sẽ không đủ tiêu chuẩn để làm nón chất lượng cao đúng không chú?

Nghệ nhân: Đúng rồi. Lá bị vệt thì chỉ dùng làm những chiếc nón rẻ tiền hơn, còn lá phẳng mịn kia mới làm được nón đẹp. Nhưng tất cả đều phải đảm bảo có độ bóng tự nhiên. Bây giờ chuyển sang công đoạn khác nhé.

Có những điều rất đỗi nhỏ bé, như một đường kéo, một vệt lá chưa đủ phẳng, cũng có thể làm nên khác biệt cho cả một chiếc nón. Ở Làng Chuông, nghề làm nón đã lặng lẽ đi qua hơn 300 năm.

Còn với nghệ nhân Lê Văn Tuy, hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghề lại bắt đầu từ một chữ “duyên”, cái duyên đến từ những ngày thơ bé, rồi cứ thế ở lại, bền bỉ theo ông qua năm tháng.

“Nói chung là nghề nón cổ truyền này sinh ra trong bụng mẹ tôi đã làm nghề rồi. Khi học hết cấp hai thì ông cậu ruột cũng giới thiệu tôi lên Điện Biên học sư phạm cấp một. Nhưng mà nó cũng là cái duyên nợ với nghề, mà nghề chính là cái duyên để gắn bó cả đời, đến bây giờ đã được trên 50 năm rồi.”

Hơn nửa thế kỷ, biết bao tàu lá đã đi qua đôi tay người thợ, để rồi nằm lại thành dáng nón thân quen. Những công đoạn ấy dường như chẳng mấy đổi thay: lựa lá, rẽ lá, dựng vành, khâu nón, từng động tác được truyền từ đôi tay này sang đôi tay khác, lặng lẽ qua năm tháng.

Và hôm nay, bên những vành tre đã quen với bàn tay người thợ, có thêm một đôi tay trẻ đang học nghề. Đó là Nguyễn Quang Đức, 17 tuổi. Mới hơn một tháng làm quen với nghề, Đức đang từng bước học những công đoạn đầu tiên, rồi tiếp tục thử sức với những kỹ thuật khó hơn dưới sự chỉ dẫn của nghệ nhân Lê Văn Tuy.

“Cháu chỉ mới học được hơn một tháng thôi ạ. Lúc đầu, cháu học rẽ lá, xong rồi bắt đầu nhôi nón, và bây giờ được ông Tuy dạy sang công đoạn nước nón. Lúc đầu, chắc là khó đối với một số người, nhưng mà làm quen rồi, khá là dễ", Đức chia sẻ.

Và biết đâu, nhiều năm nữa, chính Đức sẽ lại ngồi ở nơi này, chỉ cho một người trẻ khác cách lựa một tàu lá đẹp, cách đặt nó lên vành tre, cách giữ cho từng đường khâu thật khéo. Để câu chuyện của Làng Chuông cứ thế được nối dài. Và cũng từ ngôi làng nhỏ này, những chiếc nón theo chân người thợ đi xa hơn, đến với những vị khách từ nhiều miền đất khác nhau.

Trong chuyến ghé thăm Làng Chuông, Maria, một du khách đến từ Tây Ban Nha đã có dịp tận mắt nhìn người thợ làm nón và tự mình cảm nhận vẻ đẹp của một sản phẩm được tạo nên từ những đôi tay kiên nhẫn: “Đây là lần đầu tiên tôi đến thăm làng Nón Chuông. Đó là một trải nghiệm tuyệt vời. Tôi thực sự ấn tượng với sự tỉ mỉ và kỹ thuật tinh xảo để làm ra những chiếc nón lá này. Chúng thật sự rất đẹp.”

Một ngày ở Làng Chuông khép lại bằng những âm thanh rất đỗi quen thuộc: tiếng lá, tiếng tre, tiếng kim đều đặn qua từng lớp nón. Hơn 300 năm, từ đôi tay người thợ đến những người trẻ đang học nghề, vành nón ấy vẫn tiếp tục được trao truyền, để một nghề quê không chỉ ở lại với làng, mà còn theo chân những vị khách đi xa.

 Gánh phở trong ký ức Hà Nội

Trước khi có những quán phở nổi tiếng thì Hà Nội từng có những gánh phở gánh đi qua những con phố và mang theo hương thơm rất riêng của một thời. Và ngay sau đây thì chúng ta sẽ cùng trò chuyện với nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến để cùng tìm hiểu ý nghĩa của những gánh phở gánh ngày xưa như thế nào.

PV: Thưa nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến, theo ông, hình ảnh gánh phở gánh nói gì về nhịp sống của Hà Nội xưa?

Nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến: Thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20, người Việt nói chung và người Hà Nội nói riêng là họ ăn cơm sáng chứ họ không ăn quà sáng. Vì ăn cơm sáng cho nên là người ta nấu cơm ở nhà... rồi cũng xuất hiện một vài người bán quà gánh, ví dụ như là bán xôi, bán bánh cuốn hay là bán một vài thứ khác.  

Nhưng mà nó chưa hình thành được một kiểu ăn sáng như  ngày hôm nay. Tức là chủ yếu người ta vẫn ăn cơm. Vì thế cho nên là những người bán quà sáng, trong đó có gánh phở, họ gánh ở trên phố và sau đó chọn những góc rộng rãi hoặc là không có bị vướng víu cái gì cả, và được chủ nhà đồ phía trước cho phép, họ sẽ đặt cái đòn gánh ở đó họ bán.  

Và vì thế cho nên là mới có sinh ra cái phở gánh. Khi mà số người ăn quà sáng bắt đầu tăng lên thì lúc này đầu thế kỷ 20 mới xuất hiện một số quán ăn họ mở tại nhà. Ví dụ như là quán phở đầu tiên mà bán ở trong nhà có bàn có ghế thì... nó cũng muộn mằn lắm. Có thể là năm 1913. Thế nhưng mà nó rất ít, nó chỉ có một vài quán ở phố cổ thôi. Vì thế cho nên phở gánh rồi phở bằng xe đẩy nó vẫn cứ thể hiện ở trong phố kéo dài cho đến nửa đầu thế kỷ 20 vẫn còn.  

Có thể nói, phở gánh có một đặc điểm khác với lại các cái quán phở ở chỗ là người ta bán hết cái lượng bánh phở, lượng nước, lượng thịt... xong là người ta về. Vì thế cho nên là nhiều người vẫn luôn cho rằng là phở gánh là ngon hơn một số quán bán phở cố định, bởi vì các quán phở cố định người ta cứ hầm cái nước xương lưu cữu từ ngày này qua ngày khác, vì thế cho nên là nhiều người sành ăn hoặc là những người mà tinh ăn thì họ vẫn chọn là ăn phở gánh hơn là ăn ở một số quán.

PV: Và khi mà phở bước vào không gian hiện đại, thì theo ông, điều gì đã thay đổi nhiều nhất và điều gì thì vẫn còn giữ lại ạ?

Nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến: Thực ra thì phở cũng thay đổi theo điều kiện kinh tế, rồi nó cũng thay đổi theo khẩu vị ẩm thực, cái gu ẩm thực nữa. Trước kia, người ta ăn phở gánh thì đầu tiên là phở bò, sau này thì chuyển sang cả phở gà, rồi bò gà lẫn lộn,....  

Nhưng mà dù là quán phở gánh vỉa hè, phở xe đẩy vỉa hè hay là quán ở trong nhà thì cái tựu chung lại thì nó vẫn là phở Hà Nội. Nó có những nét riêng so với phở ở các vùng miền khác. Và cho đến ngày hôm nay, trong suốt chiều dài của lịch sử phở ra đời thì dù nói thế nào thì nói, người ta vẫn phải thừa nhận phở Hà Nội là có những nét rất riêng và nó rất phù hợp khẩu vị với nhiều người. Và bát phở nó cũng không to và đầy nhiều như là ở một số nơi. Nó vừa đủ để trở thành một thức quà tinh tế của người Hà Nội.

Xin cảm ơn nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến với những câu chuyện rất thú vị về phở. Và qua những chia sẻ của nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến, chúng ta có thể thấy là phở không chỉ là một món ăn mà cũng là một phần ký ức của Hà Nội nữa. Và dù ở bất cứ đâu, chỉ cần một làn khói bốc lên thôi thì người ta vẫn có thể nhận ra là Hà Nội ở rất gần.