Homestay tự phát trên Núi Cấm và bài toán giữ rừng

Tuy nhiên, nhiều công trình được xây dựng, sửa chữa, cơi nới chưa phù hợp với quy định về đất đai, xây dựng và quản lý rừng. Chính quyền địa phương đang rà soát, xử lý các trường hợp tồn tại, đồng thời tìm hướng phát triển du lịch dưới tán rừng theo quy định.

Trong một buổi sáng mưa tầm tã những ngày đầu tháng 10, phóng viên di chuyển lên Núi Cấm, tỉnh An Giang. Con đường quanh co men theo sườn núi, lúc chìm trong màn mưa, lúc mở ra những khoảng xanh của cây rừng và vườn cây ăn trái.

Càng lên cao, không khí càng mát lạnh, núi rừng phủ trong mây khiến cảnh sắc nơi đây càng trở nên cuốn hút. Chính vẻ xanh mát và cảnh quan tự nhiên này là điều níu chân, thu hút du khách ngày một đông hơn.

Theo quan sát của phóng viên, hiện có hàng chục homestay trên Núi Cấm được sửa chữa, cơi nới, thậm chí xây dựng mới. Phần lớn các công trình được xây dựng khá kiên cố, kết hợp bê tông và gỗ, với chiều cao trung bình.

Nếu tiếp tục xây dựng, cơi nới vượt quá mức phù hợp, những công trình này có thể ảnh hưởng đến cảnh quan tự nhiên của Núi Cấm. Đơn cử, homestay M.T được xây dựng ngay phía sau tượng Phật Di Lặc.

Người dân địa phương cho biết, số lượng homestay ngày càng tăng, cùng với việc sửa chữa, cơi nới mở rộng, trong bối cảnh lượng du khách đến Núi Cấm ngày một đông. Tuy nhiên, điều khiến nhiều người lo ngại là nếu việc xây dựng lấn vào đất rừng tiếp diễn, về lâu dài có thể ảnh hưởng đến môi trường, cảnh quan và làm gia tăng nguy cơ sạt lở:

“Xây dựng lấn vào đất rừng như vậy về lâu dài rất nguy hiểm, nhất là mùa mưa, rất dễ xảy ra sạt lở.”

“Núi Cấm được du khách thích vì nơi đây mát mẻ, cảnh quan thiên nhiên. Nếu xây dựng thiếu kiểm soát sẽ dẫn đến chặt cây, phá rừng, ảnh hưởng cảnh quan và môi trường.”

Cơ sở kinh doanh nhà nghỉ, homestay M.T khai trương từ năm 2014, hiện có 29 phòng và tạo việc làm hơn 10 lao động. Theo cơ quan chức năng, cơ sở này xây dựng chưa đúng quy định vì lấn chiếm trên phần đất lâm nghiệp.

Trước đó, cơ sở này đã chủ động tháo dỡ 2 hạng mục phát sinh là hệ thống sàn lều, với giá trị hơn 300 triệu đồng, nhằm trả lại hiện trạng. Tuy nhiên, khối 29 phòng nghỉ cố định được xây dựng trên diện tích đất rừng vẫn còn giữ nguyên.

Ông Ng.Th.T. và bà M cho biết, đây là phần đất gia đình để lại từ trước. Tuy nhiên, do nằm trong diện đất rừng nên đến nay toàn bộ diện tích này vẫn chưa được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Theo ông T và bà M, tình trạng tương tự cũng xảy ra với nhiều hộ dân trên Núi Cấm, không riêng gia đình ông, do vướng quy định liên quan đến đất rừng.

“Nói chung trên núi là không ai đúng quy định, đã là đất rừng thì làm sao đúng quy định được. Xây dựng nhiều lắm, giờ ra đứng nhìn trên núi là xây dựng hơn 10 cơ sở. Bây giờ Núi cấm lượng khách du lịch ngày càng đông, chúng tôi làm kinh doanh thì chúng tôi rất muốn phát triển, nếu sau này có mở rộng cơ sở và chính quyền địa phương cùng đồng hành, hỗ trợ thì chúng tôi cũng rất mong muốn.”

Ở một trường hợp khác, ông Tr.V.Ph cho cháu gái mượn đất làm homestay. Công trình homestay gồm 4 phòng được làm chủ yếu bằng gỗ bắt đầu xây dựng vào năm 2021, nhưng đến đầu năm 2022, cơ sở này đã bị cơ quan chức năng lập biên bản, xử phạt 4 triệu đồng.

Tuy nhiên, vì phát triển sinh kế, gia đình ông Ph đã làm đơn xin được hướng dẫn hoàn thiện thủ tục để tiếp tục hoạt động:

“Toàn bộ trên núi là đất rừng đâu ai có giấy đỏ. Riêng tôi với con cháu rất muốn làm ở đây để có kinh tế trang trải cuộc sống. Thật ra chính quyền cũng biết, từ lúc Chương trình 327 về việc người dân trồng cây để sinh sống, nhưng giờ cây cũng lớn rồi người dân không còn sống được với những cây đó nữa nên phải làm du lịch thôi.”

Theo số liệu UBND xã Núi Cấm, có 60 trường hợp thuộc diện phải thực hiện biện pháp khắc phục hậu quả. Đến nay, 44 trường hợp đã hoàn thành việc khôi phục, trả lại hiện trạng; 16 trường hợp chưa hoàn thành đầy đủ. Trong số này có 10 công trình xây dựng sai phép liên quan hoạt động lưu trú; 3 trường hợp đã khắc phục, còn 7 trường hợp chưa hoàn thành việc trả lại hiện trạng.

Theo chính quyền địa phương, công tác kiểm tra trên núi gặp khó khăn do địa hình rộng, đồi dốc, nhiều khu vực khó tiếp cận. Một số trường hợp lợi dụng ban đêm, ngày nghỉ hoặc sử dụng đường mòn để vận chuyển vật tư, phương tiện phục vụ xây dựng. Bên cạnh đó, có những hộ đã sinh sống lâu năm, trong quá trình ở và sản xuất đã cơi nới nhà, dựng lều, lán làm dịch vụ.

Ông Nguyễn Hùng Cường, Phó Chủ tịch UBND xã Núi Cấm cho biết, địa phương đã kiện toàn Đoàn kiểm tra liên ngành, duy trì các tổ kiểm tra, giám sát trật tự xây dựng và kiểm soát vận chuyển vật tư lên núi. Với công trình vi phạm phát sinh mới, địa phương xác định phải phát hiện sớm, ngăn chặn ngay từ đầu. Các công trình tồn tại trước đây tiếp tục được rà soát, phân loại từng hồ sơ để có hướng xử lý.

Cùng với xử lý vi phạm, địa phương đang tính đến một hướng phát triển du lịch có cơ sở pháp lý rõ ràng hơn:

“Nhằm khai thác tiềm năng du lịch tại khu vực Núi Cấm, tạo điều kiện phát triển kinh tế - xã hội địa phương, UBND xã Núi Cấm phối hợp với các sở, ngành có liên quan và Ban Quản lý rừng, xây dựng hoàn thiện Đề án phát triển rừng bền vững và Phương án phát triển du lịch sinh thái nghỉ dưỡng, giải trí dưới tán rừng trình cấp thẩm quyền phê duyệt.

Sau khi Đề án được cấp có thẩm quyền phê duyệt, các tổ chức, cá nhân có nhu cầu kinh doanh du lịch sẽ thực hiện thủ tục thuê môi trường rừng và thực hiện các thủ tục theo đúng quy định pháp luật để hoạt động.”

Núi Cấm hiện có hơn 2.039 ha đất rừng, chủ yếu là rừng phòng hộ . Đây cũng là nơi 883 hộ dân với 3.177 nhân khẩu đang sinh sống. Phần lớn người dân đã ổn định cuộc sống trên núi từ trước năm 2002, chủ yếu làm rẫy, làm vườn, trồng cây ăn trái.

Khi du lịch phát triển, nhiều gia đình bắt đầu làm thêm dịch vụ như: bán hàng, chở khách, chụp ảnh, cho thuê nhà trọ, homestay...…như một cánh cửa thoát nghèo. Nhưng ở Núi Cấm, nơi phần lớn diện tích là rừng phòng hộ, thì bảo vệ rừng phải là nguyên tắc được đặt lên hàng đầu.

Bởi nếu đánh đổi cây xanh, cảnh quan và môi trường để lấy những công trình du lịch tự phát sẽ ảnh hưởng đến cảnh quan, môi trường sống và tiềm ẩn nguy cơ sạt lở, lũ lụt.

Phát triển du lịch Núi Cấm cần bảo đảm sự cân bằng giữa khai thác tiềm năng kinh tế và bảo tồn thiên nhiên, trên cơ sở một khuôn khổ pháp lý rõ ràng. Đây là hướng đi để vừa tạo sinh kế bền vững cho người dân, vừa gìn giữ màu xanh của núi rừng.