Hiệu quả ban đầu của chống ngập bằng bể chứa ngầm

Nhưng điểm chung là khi nước đổ xuống quá nhanh, hệ thống thoát nước không đủ khả năng “gánh” toàn bộ lượng nước trong cùng một thời điểm. Đằng sau những điểm ngập là bài toán về cốt nền, khả năng tiêu thoát và sự quá tải của hạ tầng. Trong khi đó, quỹ đất ngày càng hạn hẹp, việc xây thêm hồ điều hòa trên mặt đất không dễ thực hiện.

Vì vậy, bể chứa nước ngầm, được ví như những “hồ điều hòa dưới lòng đất”, đang được nghiên cứu, thí điểm như một giải pháp bổ trợ chống ngập đáng chú ý. 

"Kho chứa" giúp giảm áp lực ngập lụt đô thị

Một buổi sáng mưa tại khu vực phố Nguyễn Khuyến, Hà Nội, phía trên mặt đất vẫn là đường phố, nhà cửa và nhịp sống đô thị quen thuộc. Nhưng bên dưới lòng đất, một không gian khác đang được tận dụng để giữ nước khi những trận mưa lớn xảy ra.

Thay vì để toàn bộ lượng nước mưa cùng lúc dồn vào hệ thống cống, bể chứa ngầm làm nhiệm vụ giữ lại một phần nước trong thời gian ngắn, sau đó mới xả dần ra hệ thống thoát nước.

Nếu hệ thống cống là những “mạch máu” đưa nước ra khỏi đô thị, thì bể chứa ngầm chính là một “kho chứa” giúp giảm áp lực trong những thời điểm nước đổ về quá nhanh.

Thực tế, tại Hà Nội, cốt nền giữa các khu vực có sự chênh lệch khá lớn. Khu vực lõi nội đô lịch sử như Hoàn Kiếm, Ba Đình trước đây được hình thành trên những vùng đất tự nhiên tương đối cao, với cốt nền khoảng từ +5,5 đến +6,5 mét. Trong khi đó, nhiều khu vực mở rộng về phía Tây và phía Nam như Cầu Giấy, Mỹ Đình, Thanh Xuân, Hoàng Mai có cốt nền tự nhiên thấp hơn, khoảng +3,5 đến +4,5 mét.

Trong quá trình đô thị hóa, nếu không tính toán kỹ, nơi cao có thể trở thành “bức tường” ngăn dòng chảy, còn nơi thấp lại trở thành điểm hứng nước. PGS.TS Phạm Hùng Cường, Khoa Kiến trúc, Quy hoạch - Trường Đại học Xây dựng Hà Nội, cho rằng:

"Hà Nội chúng ta phải nói rằng hạ tầng khung nối ra hạ tầng các khu cụ thể không đồng bộ, có nơi hạ tầng khung xây sau khu vực chi tiết. Thế nên khi người ta thiết kế hệ thống thoát nước khu vực ra án nối ra các khung thì các khung ấy cũng chưa xong gây ra sự tắc nghẽn trong phạm vi cục bộ."

Hà Nội đang giải bài toán thoát nước bề mặt bằng mô hình bể chứa ngầm, điều tiết cắt đỉnh ngập, như ở phố Nguyễn Khuyến hay Chợ Hàng Da, bước đầu phát huy được hiệu quả. GS.TS Trần Đức Hạ, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu cấp thoát nước và môi trường, cho rằng đây là hướng đi phù hợp với những khu vực nội đô chật hẹp:

"Các bể chứa nước ngầm như ở chợ Hàng da là những khu vực trũng, ít hệ thống thoát nước mưa. Vì thế để cắt lũ vì mưa rất lớn nên phải chứa tạm thời ở trong các bể chứa. Ở những chỗ đó không có đất đào hồ nên chúng ta phải tận dụng không gia ngầm. Các bể chứa này khi cắt được lũ hoặc là bơm cưỡng bức, hoặc tự chảy vào tuyến nước mưa."

Cần sự đồng bộ từ cả hệ thống 

Không tạo thêm một công trình lớn trên mặt đất, không chiếm diện tích công viên hay đất ở, nhưng vẫn tạo được một “khoảng trống” để giữ nước. Đó chính là ưu điểm đáng chú ý của bể chứa ngầm.

Tuy nhiên, bể chứa ngầm không phải là “chiếc chìa khóa vạn năng” cho bài toán chống ngập. Bởi nếu cao độ nền thiếu đồng bộ, hệ thống cống không được kết nối hợp lý, hoặc các khu đô thị mới tiếp tục phát triển nhưng hạ tầng thoát nước không theo kịp, thì dù có thêm bao nhiêu bể chứa, nguy cơ ngập vẫn còn đó. TSKH, KTS Ngô Viết Nam Sơn phân tích:

"Khi mà hạ tầng mới dồn về khu hạ tầng cũ và hệ thống cũ không kham nổi thì nước trào lên thì như vậy nó cũng gây ngập. Việc đấu nối nó cũng phải có cơ sở khoa học thì rõ ràng chúng ta lâu nay chỉ tập trung phát triển công trình ở trên, đặc biệt là nhà ở chứ không phát triển hạ tầng tương xứng."

Với Thành phố Hồ Chí Minh - nơi ngập có sự cộng hưởng giữa mưa lớn, triều cường và tình trạng đô thị hóa nhanh - việc trữ nước dưới lòng đất có thể mở thêm một hướng đi mới. Một trong những đề xuất đang được nghiên cứu là xây dựng hồ điều tiết ngầm với dung tích khoảng 13.000 mét khối dưới sân bóng đá Linh Tây, nhằm góp phần giảm ngập cho khu vực Chợ Thủ Đức.

Nếu được triển khai phù hợp, những không gian công cộng như công viên, sân thể thao hay quảng trường có thể không chỉ phục vụ sinh hoạt cộng đồng vào ban ngày, mà còn trở thành những “kho chứa nước” nằm dưới lòng đất khi mưa lớn.

Một bể chứa ngầm không thể giải quyết toàn bộ bài toán ngập của một đô thị. Nhưng những hiệu quả bước đầu cho thấy, trong điều kiện quỹ đất ngày càng hạn hẹp, đây có thể là một trong những mảnh ghép quan trọng của hệ thống chống ngập hiện đại.

Khi mỗi khoảng đất, mỗi công trình và cả không gian dưới lòng đất đều được tính toán để cùng tham gia vào quá trình giữ và điều tiết nước, đô thị sẽ không còn hoàn toàn bị động trước những trận mưa cực đoan.