Hai đề xuất quan trọng khi sửa Luật Phòng, chống tác hại thuốc lá

Sau 13 năm thi hành Luật PCTHTL, Việt Nam đạt một số kết quả đáng khích lệ: Tỷ lệ hút thuốc lá điếu ở nam giới trưởng thành giảm từ 23,8% (năm 2010) xuống 20,8% (năm 2021); Tỷ lệ phơi nhiễm thụ động với khói thuốc tại hộ gia đình, nơi công cộng và nơi làm việc cũng giảm đáng kể. Tuy nhiên, những thành quả này đang bị đe dọa bởi sự gia tăng nhanh chóng của thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, đặc biệt trong giới trẻ. Trong khi đó, Luật hiện hành năm 2012 chưa hề có định nghĩa hay quy định cấm đối với hai nhóm sản phẩm này.

Trước thực tế này, trong quá trình soạn thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Luật PCTHTL (dự kiến Chính phủ trình Quốc hội khóa cho ý kiến và thông qua tại kỳ họp thứ 2 năm 2026 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2027), Bộ Y tế đề xuất nhiều nội dung sửa đổi. Trong đó, hai chính sách được đánh giá có ý nghĩa quyết định đối với mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là bảo vệ thanh thiếu niên, đó là luật hóa lệnh cấm toàn diện thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới khác, đồng thời cấm mọi hình thức trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán.

Luật hóa lệnh cấm toàn diện thuốc lá mới

Tháng 11/2024, Quốc hội ban hành một Nghị quyết được cộng đồng quốc tế đánh giá cao, đó là Nghị quyết số 173/2024/QH15, thống nhất cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trên toàn quốc kể từ năm 2025. Tuy nhiên, quy định này chưa được luật hóa với các khái niệm, định nghĩa cụ thể trong Luật PCTHTL khiến việc thực thi ở một số khâu, đặc biệt là xử lý linh kiện, bộ phận rời và tinh dầu dùng để lắp ráp thuốc lá điện tử, còn gặp khó khăn.

Dự thảo Luật lần này bổ sung đầy đủ các khái niệm "thuốc lá điện tử", "thuốc lá nung nóng", "thiết bị điện tử", "thuốc lá đặc chế" và "thuốc lá khác" (gồm cả các sản phẩm chứa nicotine dạng túi ngậm, dạng hít, shisha...), đồng thời quy định rõ hành vi bị nghiêm cấm bao gồm cả việc sản xuất, mua bán, xuất nhập khẩu thiết bị điện tử, cụm linh kiện, linh kiện rời và dung dịch dùng để lắp ráp các sản phẩm này. Những quy định này nhằm bịt các lỗ hổng mà lệnh cấm hiện tại chưa bao quát hết.

Trên thế giới, tính đến giữa năm 2025, đã có 46 quốc gia, vùng lãnh thổ cấm bán thuốc lá điện tử. Trong đó, tại khu vực ASEAN, tính đến tháng 2/2026 đã có 8/10 quốc gia thành viên cấm thuốc lá điện tử, gồm: Brunei, Campuchia, Lào, Singapore, Thái Lan, Timor-Leste, Việt Nam và Myanmar (nước thứ 8, lệnh cấm có hiệu lực từ 18/2/2026). Bên cạnh đó, theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), 24 quốc gia trên thế giới đã cấm thuốc lá nung nóng.

Cấm mọi hình thức trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán

Luật PCTHTL năm 2012 giới hạn việc trưng bày thuốc lá tại các đại lý, điểm bán lẻ ở mức "không quá một bao, một tút hoặc một hộp của một nhãn hiệu",  nghĩa là vẫn cho phép trưng bày. Điều này là kẽ hở để thời gian qua, người bán hàng lợi dụng quảng cáo trá hình các sản phẩm thuốc lá thông qua các kệ trưng bày sản phẩm được trang trí bắt mắt và đặt ở vị trí trung tâm.

Khắc phục tình trạng vừa nêu, Dự thảo Luật lần này đề xuất cấm hoàn toàn mọi hình thức trưng bày sản phẩm thuốc lá, bao bì thuốc lá, hình ảnh sản phẩm hoặc bất kỳ hình thức nhận diện nhãn hiệu nào tại điểm bán khiến người tiêu dùng có thể nhìn thấy. Đề xuất này sẽ đảm bảo sự thống nhất trong hệ thống pháp luật, vì trong Luật Quảng cáo và Luật PCTHTL hiện hành đã cấm quảng cáo thuốc lá dưới mọi hình thức khác.

Trên thế giới, đến cuối năm 2024 đã có 59 quốc gia ban hành quy định cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán. Trong đó có nhiều nền kinh tế phát triển như Anh, Ireland, Canada, Australia, New Zealand... Tại khu vực ASEAN cũng có 5 quốc gia đã áp dụng chính sách này, gồm: Thái Lan, Brunei, Singapore, Lào và Malaysia.

Một nghiên cứu "trước - sau" theo dõi dài hạn (2013-2017) tại 4 cộng đồng được lựa chọn ở miền Trung Scotland (Vương quốc Anh), khảo sát học sinh trung học 12-17 tuổi qua nhiều đợt, cho thấy kết quả rõ rệt: Nguy cơ bắt đầu hút thuốc ở thanh thiếu niên giảm tới 73% sau khi lệnh cấm toàn diện có hiệu lực (so với trước khi có lệnh cấm); Mức độ nhận biết thương hiệu thuốc lá ở học sinh nhỏ tuổi giảm đáng kể; Cảm nhận về mức độ dễ tiếp cận thuốc lá cũng giảm, trong khi thái độ ủng hộ hút thuốc giảm khoảng 1/3. Ước tính của thanh thiếu niên về tỷ lệ người hút thuốc trong xã hội cũng giảm 2,9-3,4 điểm phần trăm sau các giai đoạn của lệnh cấm.

Bằng chứng trên đây cho thấy, việc loại bỏ thuốc lá khỏi tầm nhìn tại các điểm bán (nơi thanh thiếu niên tiếp xúc hằng ngày, kể cả khi mua sắm cùng gia đình) có tác dụng trực tiếp trong việc giảm sự tò mò, giảm cảm giác thuốc lá là sản phẩm "bình thường", từ đó giảm tỷ lệ hút thử và hút thường xuyên.

Luật hóa lệnh cấm toàn diện thuốc lá mới và cấm mọi hình thức trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán, là bước cụ thể hóa Nghị quyết 72-NQ/TW của Bộ Chính trị về về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân, đồng thời thực hiện đầy đủ cam kết của Việt Nam với Công ước Khung về Kiểm soát Thuốc lá của WHO.

Việt Nam hiện vẫn là một trong 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc lá cao nhất thế giới và đứng thứ 3 khu vực ASEAN. Theo ước tính từ Nghiên cứu Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu (Global Burden of Disease Study), thuốc lá cướp đi sinh mạng của hơn 100.000 người Việt Nam mỗi năm. Trong đó, 84.500 người hút thuốc chủ động và 18.800 người tử vong do hít phải khói thuốc thụ động. Gánh nặng kinh tế do thuốc lá gây ra cho sức khỏe chiếm tới 1,14% GDP năm 2022, với tổng chi phí y tế ước tính 108,7 nghìn tỷ đồng.