Hai chữ tự nguyện

“Mới qua một Tết Trung thu, quỹ lớp đã hết một nửa. Còn 20/10, 20/11 thì sẽ thế nào?”

Đó là câu hỏi của một phụ huynh Trường Tiểu học Chu Văn An, phường Thanh Liệt, Hà Nội. Đầu năm, mỗi học sinh đóng 800.000 đồng. Một tháng sau, quỹ lớp đã chi 17 triệu đồng cho 23 khoản: tiền vệ sinh lớp, tiền phô tô, dây điện, cây cảnh, cả hoa quả, nước uống cho buổi họp phụ huynh.

Ở Trường THPT Khương Đình, một lớp thu mỗi gia đình 2 triệu đồng khi chưa có kế hoạch chi. Phụ huynh bàn mua chiếc ti vi chừng 10 triệu, rốt cuộc chiếc được mua giá hơn 40 triệu.

Chuyện như thế, đầu năm học nào cũng có, đến mức thành “đến hẹn lại lên”.

Năm nay thì khác. Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa ban hành thông tư mới, có hiệu lực từ 15/11: ban đại diện cha mẹ học sinh không được thu, tiếp nhận hay quản lý các khoản hỗ trợ. Phụ huynh muốn góp sức thì tự cung cấp hàng hóa, dịch vụ, hoặc trả thẳng cho bên cung cấp.

Cùng lúc, Bộ yêu cầu công khai tên trường lạm thu trong ba ngày kể từ khi phát hiện, xem xét trách nhiệm hiệu trưởng.

Nói gọn, cái két tiền ở giữa đã bị nhấc đi. Đó là quyết định đúng và dứt khoát. Không còn két thì không còn chuyện vài người quyết thay cho ba, bốn chục gia đình.

Nhưng vì sao một chiếc quỹ mang danh tự nguyện lại khiến nhiều người lo đến thế?

Phần lớn những khoản chi kể trên vốn đã bị cấm từ lâu. Từ năm 2011, điều lệ ban đại diện cha mẹ học sinh đã ghi rõ: không được quyên góp tiền vệ sinh lớp học, mua sắm trang thiết bị, sửa chữa công trình. Mười lăm năm có quy định, quỹ vẫn cứ mua cây cảnh và trả tiền phô tô.

Vậy cái thiếu không phải văn bản. Cái thiếu là hai chữ “tự nguyện” đã bị rút ruột.

Tự nguyện, theo nghĩa gốc, là tự mình muốn. Nhưng thử hình dung nhóm Zalo của một lớp. Mười giờ đêm, ban phụ huynh gửi danh sách những nhà “đã chuyển khoản”, tên được tô màu, còn trống vài dòng. Không ai nhắc ai, cũng chẳng cần nhắc. Người còn thiếu tự biết mình là ai, và họ biết con mình đang ngồi lớp nào.

Năm 1951, nhà tâm lý học Mỹ Solomon Asch làm một thí nghiệm: cho một nhóm người so độ dài các đoạn thẳng, câu hỏi dễ đến mức ai cũng trả lời đúng. Nhưng khi những người xung quanh, vốn được dặn trước, đồng thanh nói sai, thì cứ ba lần lại có chừng một lần người được thử nghiệm nói theo số đông.

Một đoạn thẳng vô tri mà còn thế, huống hồ là chuyện đứa con. Phụ huynh không sợ mất vài trăm nghìn. Họ sợ con mình thành đứa trẻ có bố mẹ “chưa đóng”. Tiền ra từ ví cha mẹ, nhưng thứ bị đặt cược là thể diện của đứa trẻ. Ở thế ấy, tự nguyện chỉ còn là một ô đánh dấu trên tờ giấy.

Bởi vậy, tôi hoan nghênh thông tư mới, nhưng mong thêm ba điều:

Thứ nhất, công khai tiền, đừng công khai người. Mỗi khoản chi phải rõ đến từng đồng. Còn ai góp, ai không, góp bao nhiêu, thì không cần danh sách nào cả. Tự nguyện thật sự là khi người không góp cũng không bị ai nhận ra.

Thứ hai, đừng để chiếc quỹ chỉ đổi tên. Nếu lại mọc ra “nhóm phụ huynh tự phát”, hay “nhờ một mẹ mua giùm”, thì cái két vẫn còn, chỉ chuyển sang túi khác. Phải thừa nhận có những nhu cầu là thật, như quạt, điều hòa cho phòng học nóng. Nhưng đó là việc của ngân sách và nhà trường. Ngân sách chi đủ phần mình thì mới có cớ đề nghị phụ huynh thôi gánh hộ.

Thứ ba, giúp phụ huynh dám lên tiếng. Bộ cho biết đầu năm học này mới nhận khoảng ba mươi phản ánh về lạm thu. Con số ấy nhỏ, và tôi ngờ không phải vì lạm thu ít, mà vì người dám nói ít. Cần kênh phản ánh ẩn danh thật sự, và cam kết rằng không đứa trẻ nào chịu thiệt vì bố mẹ nó đã gọi một cuộc điện thoại.

Thông tư có hiệu lực ngày 15/11, năm ngày trước Ngày Nhà giáo Việt Nam. Mong rằng năm nay, quà các con tặng thầy cô là bông hoa tự tay chọn, tấm thiệp tự tay viết, chứ không phải một dòng trong bảng kê chi quỹ lớp.

Và mỗi sáng đến trường, trong cặp các con chỉ có sách vở, không có nỗi lo bố mẹ mình đã đóng quỹ hay chưa.