Hà Nội di dân: Bước đi chiến lược để "giải nén" đô thị

 Các lưu ý nổi bật đối với kế hoạch "tái thiết" lại Hà Nội ra sao để góp phần "giải nén" đô thị lõi?

Nhiều năm sống cùng gia đình 4 người trong căn hộ chật hẹp chưa đầy 20m2 trên tầng 2 ở phường Hoàn Kiếm (Hà Nội), chị Nguyễn Thị Loan từng nhiều lần mơ ước chuyển đổi sang nơi ở rộng rãi hơn.

Bởi vậy, đối với kế hoạch di dời dân trong phố cổ, chị Loan rất đồng tình: "Tôi hoàn toàn ủng hộ tinh thần đổi mới quy hoạch đô thị của Thành phố. Tuy nhiên, tôi cũng băn khoăn vì khu tái định cư có thực sự có tốt hơn nơi ở cũ hay không, có gần chỗ làm không, con cái sẽ học hành ra sao…"

Cùng suy nghĩ, chị Phạm Thùy Linh (ở Hai Bà Trưng, Hà Nội) không quá lo lắng nếu thuộc diện di dời, song lại băn khoăn về chính sách đền bù và sinh kế tại nơi ở mới: "Thứ nhất là nó phải có lộ trình thích hợp, thứ hai là phải có sự ổn định tâm lý cho người dân, đồng thời chính sách đền bù phải thỏa đáng, giống như chính sách tái định cư phải tốt hơn thì người ta dễ chấp nhận hơn".

Theo quy hoạch Thủ đô Hà Nội, giai đoạn 2026-2035, Hà Nội sẽ di dời 200.000 người ở sông Hồng; 200.000 người ở hồ Tây và phụ cận; 42.000 người ở một số tuyến phố trong phạm vi Vành đai 3. Giai đoạn 2036-2045, Hà Nội di dời 26.730 người ở khu phố cổ, 23.000 người ở khu phố cũ, 370.000 người ở các khu vực còn lại trong Vành đai 3 để tái cấu trúc đô thị. Như vậy, trong giai đoạn 2026-2045, thành phố đề xuất di dời hơn 860.000 để phục vụ quá trình tái cấu trúc đô thị.

Kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam cho biết, yêu cầu giãn dân trong khu vực đô thị lõi cùa Hà Nội được đặt ra từ hơn 30 năm trước và TP. Hà Nội cũng đã phê duyệt những đề án giãn dân, nhưng chưa thực hiện được. Đề án giãn dân lần này, cũng là tái khởi động những yêu cầu rất quan trọng của quy hoạch đô thị, với mục tiêu cốt lõi là nhằm nâng cao chất lượng sống cho người dân:

"Giãn dân là yêu cầu cần thiết tồn tại trong lịch sử phát triển của Hà Nội, nhất là khu trung tâm. Bây giờ với đô thị tổng hợp như thế này, chúng ta hy vọng sẽ có thể thành công được và nếu giải quyết được dân cư thì chúng ta sẽ tạo ra một Hà Nội có sức hút lớn hơn và nó sẽ phát triển ngang tầm của các đô thị có lịch sử dài hơn".

Kiến trúc sư Trần Huy Ánh, Hội Kiến trúc sư Hà Nội cũng cho rằng, dân số khu phố cổ trong 20 năm quan đã giảm 30-50% do giãn dân tự phát. Cư dân khu phố cổ tự bán nhà chật mua nhà rộng ở bên ngoài và cuộc giãn cư này được điều chỉnh bằng công cụ tài chính khách quan, uyển chuyển, chứ không phải bằng mệnh lệnh hành chính. Việc di dân sắp tới, nếu thực hiện được sẽ tạo ra “cuộc cách mạng” về kiến trúc cảnh quan, đồng thời xử lý tận gốc các điểm nghẽn về hạ tầng:

"Phải tiếp tục nâng cao chất lượng sống bình quân chung, cả vùng trung tâm lõi cũng như ra bên ngoài để có hạ tầng đáp ứng được. Bên cạnh đấy cũng nhằm nâng cao chất lượng sống của người dân và phát triển những hạ tầng khác, như mở đường, làm đường sắt đô thị, chống ngập..."

Để việc giãn dân thành công, giảm áp lực trong khu vực đô thị lõi, cùng với việc giãn dân cơ học, theo ông Đặng Hùng Võ, nguyên thứ trưởng Bộ Tài nguyên – Môi trường, cần tiếp tục theo đuổi và làm đến cùng việc di dời các cơ sở bệnh viện, trường học ra khỏi nội đô, bởi đây chính là những cơ sở thu hút rất đông người dân, học sinh, sinh viên đến trung tâm Hà Nội:

"Chúng ta sẽ cam kết rằng, những người di chuyển đi thì được gì, và thứ hai xây dựng khu đô thị lõi là xây kiểu gì, có tôn trong bệ dày ở đấy, có giữ được không, hay đập đi làm lại?"

Để di dân thành công, góp phần “giải nén” đô thị lõi, theo PGS.TS Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đời sống xã hội, cần lưu ý, việc di dời không chỉ là chỗ ở, mà đó là di dời không gian sống của người dân. Đó là những yếu tố tiềm ẩn, là vô hình, không dễ nhìn thấy, nhưng có khả năng gây những e ngại về mặt tâm lý cho các cư dân phải di dời:

"Thứ nhất, đó không phải là việc di dời diện tích từ nhà chỗ này sang nhà chỗ kia đâu, mà cần phải tính toán cả một thiết chế cộng đồng xung quanh họ, ví dụ liên quan đến học hành, giải trí, liên quan đến đời sống tín ngưỡng, đời sống tinh thần nữa. Tất cả những thiết chế đấy cần phải được tính vào trong bài toán quy hoạch cho cả một cộng đồng di dời", PGS.TS Nguyễn Đức Lộc cho biết.

Giãn dân khu vực đô thị lõi theo quy hoạch Thủ đô Hà Nội là yêu cầu cấp thiết để tái thiết không gian đô thị, giảm điểm nghẽn hạ tầng và mở ra hướng phát triển bền vững hơn cho Thủ đô. Để làm được điều này, lợi ích của người dân cần được đặt ở vị trí trung tâm. Khi người dân hiểu rõ mục tiêu, lộ trình và quyền lợi của mình, có sự đồng thuận, việc thực hiện mới thuận lợi, dễ dàng.

Góc nhìn này của VOV Giao thông qua bài bình luận  "Khi quyền lợi người dân được đặt ở trung tâm".

Di dời khoảng 860 nghìn người dân khỏi khu vực đô thị lõi Hà Nội trong giai đoạn 2026–2045 là một quyết sách lớn, tác động sâu rộng đến cấu trúc không gian, kinh tế – xã hội và chất lượng sống của Thủ đô trong nhiều thập niên tới. Nếu được triển khai bài bản, minh bạch và lấy người dân làm trung tâm, đây không chỉ là giải pháp “giải nén” đô thị, mà còn là cơ hội tái thiết đô thị theo hướng bền vững, hiện đại và đáng sống hơn.

Lợi ích tổng thể trước hết nằm ở việc giảm áp lực hạ tầng đô thị lõi. Khu vực nội đô lịch sử hiện đang gánh mật độ dân cư và phương tiện vượt xa sức chịu tải thiết kế. Ùn tắc giao thông, quá tải bệnh viện, trường học, thiếu không gian công cộng và ô nhiễm môi trường đã trở thành tình trạng thường trực. Việc di dời một bộ phận lớn dân cư ra các khu đô thị vệ tinh sẽ tạo điều kiện để Hà Nội tái cân bằng phân bố dân số, từng bước giải quyết các “điểm nghẽn” hạ tầng kéo dài nhiều năm mà các biện pháp tình thế khó có thể xử lý triệt để.

Lợi ích thứ hai là cơ hội chỉnh trang, bảo tồn và phát huy giá trị đô thị lõi. Khi mật độ dân cư giảm, Hà Nội có điều kiện cải tạo các khu chung cư cũ xuống cấp, mở rộng không gian xanh, đồng thời bảo tồn các khu phố cổ, phố cũ đúng với giá trị lịch sử – văn hóa vốn có.

Ở tầm dài hạn, đề án còn mở ra động lực phát triển mới cho các khu vực ngoại thành và đô thị vệ tinh. Dân cư dịch chuyển đi kèm với nhu cầu về nhà ở, việc làm, giáo dục, y tế và dịch vụ, tạo điều kiện để hình thành các trung tâm kinh tế – xã hội mới. Nếu được quy hoạch đồng bộ, các đô thị vệ tinh sẽ không chỉ là “nơi ở”, mà trở thành các cực tăng trưởng, góp phần giảm chênh lệch phát triển giữa nội đô và ngoại thành, đúng tinh thần phát triển đa trung tâm mà Hà Nội theo đuổi nhiều năm qua.

Tuy nhiên, lợi ích chỉ có thể trở thành hiện thực nếu đề án được triển khai với những lưu ý hết sức căn bản. Trước hết, di dời dân cư không thể chỉ là câu chuyện “chuyển chỗ ở”. Điều người dân quan tâm không chỉ là căn nhà mới, mà là sinh kế, môi trường sống, khả năng tiếp cận dịch vụ công và sự ổn định lâu dài. Nếu nơi đến thiếu việc làm, thiếu trường học, bệnh viện, giao thông kết nối yếu, thì nguy cơ “di dời trên giấy” hoàn toàn có thể xảy ra.

Vì vậy, quy hoạch các khu tiếp nhận dân cư phải đi trước một bước. Hạ tầng giao thông công cộng, đặc biệt là đường sắt đô thị và các trục kết nối nhanh, cần được đầu tư đồng bộ để rút ngắn khoảng cách giữa nơi ở mới và đô thị lõi. Không thể để người dân rời trung tâm nhưng lại phải quay vào nội đô mỗi ngày trong điều kiện đi lại khó khăn, tốn kém.

Bên cạnh đó là chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Sự công bằng, minh bạch và hợp lý trong định giá, bố trí nhà ở là yếu tố quyết định mức độ đồng thuận của người dân. Đề án sẽ khó thành công nếu người dân cảm thấy mình là đối tượng “bị di dời”, thay vì là chủ thể được hưởng lợi từ một chiến lược phát triển dài hạn. Các nhóm yếu thế như người thu nhập thấp, người cao tuổi, lao động phi chính thức cần có cơ chế hỗ trợ riêng, tránh để quá trình di dời gây bất bình đẳng xã hội.

Cuối cùng, sự tham gia của người dân và tính minh bạch thông tin phải được đặt ở vị trí trung tâm. Một đề án kéo dài gần 20 năm không thể thiếu đối thoại, lấy ý kiến và điều chỉnh linh hoạt theo thực tiễn. Khi người dân hiểu rõ mục tiêu, lộ trình và quyền lợi của mình, sự đồng thuận xã hội sẽ trở thành nguồn lực quan trọng nhất.

Di dời 860 nghìn người dân khỏi đô thị lõi Hà Nội là một bài toán lớn, khó và nhạy cảm. Nhưng nếu làm đúng, làm đủ và làm đến cùng, đây sẽ là bước ngoặt để Thủ đô thoát khỏi vòng luẩn quẩn quá tải – manh mún, tiến tới một mô hình phát triển đô thị bền vững, nhân văn và xứng tầm trong thời gian tới.

Đặc biệt, đặt trong bối cảnh các đô thị Việt Nam đang thực hiện theo Nghị quyết 06 về quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển bền vững đô thị Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, đề án quy hoạch Thủ đô Hà Nội cho thấy, điều này không phải ngẫu nhiên, mà nó vừa xuất phát từ nhu cầu tự thân của đô thị, vừa theo định hướng chiến lược về quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển bền vững đô thị Việt Nam.

Việc giãn cư dân đô thị lần này không chỉ là cơ hội để giảm áp lực đô thị lõi, tái thiết không gian đô thị, mà đây cũng là cơ hội để thiết kế lại tổng thể hệ thống giao thông cho Thủ đô. Nội dung này sẽ được VOVGTQG đề cập trong chuyên mục Sự việc và góc nhìn tiếp theo.