GPLX không thể là tấm vé dễ dàng

Sát hạch, cấp GPLX cần đổi mới thế nào?

Yêu cầu đổi mới toàn diện công tác sát hạch, cấp GPLX vì thế không đơn thuần là chỉnh sửa một quy trình hành chính, không thể dừng lại ở việc thay đề thi hay thêm vài bài thực hành, mà phải là thay đổi tư duy: coi mỗi GPLX là một cam kết an toàn với cộng đồng.

Trên đường phố mỗi ngày, không khó để bắt gặp những tình huống khiến người ta giật mình: một cú đánh lái bất ngờ, một pha vượt ẩu đầy may rủi, hay ánh mắt thờ ơ sau tay lái. Đằng sau những khoảnh khắc ấy là một câu hỏi nhức nhối: người điều khiển phương tiện đã thực sự sẵn sàng cho trách nhiệm họ đang gánh hay chưa?

GPLX, lẽ ra phải là minh chứng cho sự sẵn sàng đó. Nhưng khi tai nạn giao thông vẫn liên tục xảy ra, khi nhiều vi phạm lặp đi lặp lại một cách vô tư thì rõ ràng có điều gì đó chưa ổn ở khâu đầu vào.

Thực tế cho thấy, cách tiếp cận GPLX trong nhiều năm qua vẫn mang dáng dấp của một cuộc thi “vượt chướng ngại vật”. Học luật để kiểm tra, tập sa hình để nhớ bài, ra đường trường chủ yếu để quen tuyến thi. Sau khi cầm bằng, nhiều kiến thức pháp luật nhanh chóng rơi rụng, kỹ năng an toàn không được trau dồi thường xuyên, còn thói quen lái xe thì hình thành theo kiểu “nhìn người khác mà chạy”.

Đó là hệ quả của một cách đào tạo nặng về đối phó, nhẹ về hình thành năng lực. Chính vì vậy, đổi mới trước hết phải trả lại đúng bản chất của việc học lái xe: học để hiểu luật, để an toàn trên đường và để không biến mình thành mối nguy cho người khác. Đó là một phép thử năng lực toàn diện, nơi kiến thức pháp luật, kỹ năng điều khiển phương tiện và khả năng ứng xử an toàn được đặt lên cùng một “mặt phẳng”. Người lái xe không chỉ cần biết “đi thế nào cho đúng”, mà phải hiểu “vì sao phải đi như vậy”.

Về lý thuyết, bộ đề câu hỏi mới của Bộ Công an đã có nhiều đổi mới, được đánh giá là hạn chế được tình trạng học tủ, buộc thí sinh phải hiểu bản chất mới có thể làm được. Chương trình giảng dạy cần tiếp tục tăng tỷ trọng các tình huống giao thông thực tế, trộn đề thi trắc nghiệm khi sát hạch để thí sinh bộ lộ rõ hiểu biết pháp luật của bản thân.

Về thực hành, việc mở rộng không gian sát hạch theo hướng tiệm cận giao thông đời thực là yêu cầu không thể chậm trễ. Sa hình chuẩn mực vẫn cần thiết để đánh giá kỹ năng cơ bản, nhưng chưa đủ để phản ánh năng lực xử lý tình huống. Những bài thi mô phỏng va chạm, tương tác với người đi bộ, xe máy hoặc các tình huống bất ngờ sẽ giúp nhận diện rõ hơn bản lĩnh của người cầm lái. Người lái xe an toàn không phải là người chưa từng gặp nguy hiểm, mà là người biết cách giảm thiểu rủi ro khi nguy hiểm xuất hiện.

Song song kiến thức và kỹ năng, việc đào tạo lái xe cần bù đắp một khoảng trống là ý thức và văn hóa giao thông. Trên đường, mỗi hành vi đều có hệ quả lan tỏa. Một cú vượt ẩu có thể đẩy người khác vào tình thế không lối thoát, một giây nóng vội có thể để lại hậu quả cả đời. Người học cần được đặt vào những kịch bản cụ thể như thế để nhìn thấy hậu quả của lựa chọn sai lầm, qua đó hình thành ý thức trách nhiệm một cách tự nhiên. Và GPLX, khi đó, không chỉ là giấy phép điều khiển phương tiện, mà là minh chứng cho việc người cầm lái đã sẵn sàng chia sẻ không gian giao thông một cách văn minh.

Đổi mới cũng không thể thiếu sự hỗ trợ của công nghệ nhằm loại bỏ tiêu cực và bảo đảm công bằng cho mọi thí sinh. Khi chương trình đào tạo được thiết kế bài bản và việc tổ chức thực hiện đủ nghiêm túc, thì người tham gia đào tạo sẽ buộc phải học để hiểu, học để ứng dụng, chứ không còn học chỉ để vượt qua kỳ thi. Khi kết quả thi phản ánh đúng năng lực, khi không còn “lối tắt” để có bằng, thì xã hội sẽ dần lấy lại niềm tin vào giá trị của GPLX. Và khi người lái xe tin rằng tấm bằng được đổi bằng năng lực thật, thì họ cũng sẽ có trách nhiệm hơn khi cầm nó.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy nhiều phương pháp rất đáng để Việt Nam học tập. Ở đó, GPLX được coi là một quá trình, không phải một tấm bằng vĩnh viễn. Tại nhiều nước châu Âu, người lái xe mới phải trải qua giai đoạn “bằng thử” với thời gian giám sát nhất định, vi phạm sẽ bị siết chặt hơn người đã có kinh nghiệm. Nhật Bản và Hàn Quốc đặc biệt coi trọng đào tạo kỹ năng phòng vệ, buộc học viên thực hành xử lý trơn trượt, phanh khẩn cấp, va chạm giả định để hình thành phản xạ an toàn.

Một số quốc gia còn yêu cầu tái đào tạo, hoặc kiểm tra lại kiến thức khi gia hạn GPLX, coi việc cập nhật luật và kỹ năng là nghĩa vụ bắt buộc. Việc bồi dưỡng kiến thức pháp luật và kỹ năng lái xe an toàn theo chu kỳ sẽ giúp người lái không bị tụt lại trước những thay đổi của giao thông hiện đại. Việc khắt khe hơn trong cấp lại GPLX với những người thường xuyên vi phạm giao thông hoặc nhiều lần gây tai nạn sẽ giúp họ hiểu và chịu trách nhiệm đầy đủ hơn cho mỗi lần cầm tay lái.

Mỗi năm, tai nạn giao thông cướp đi hàng nghìn sinh mạng và để lại những khoảng trống không gì bù đắp. Muốn thay đổi con số ấy một cách bền vững, phải bắt đầu từ con người, từ khoảnh khắc họ được trao quyền điều khiển phương tiện. Khi mỗi GPLX được cấp ra bằng năng lực thật, ý thức thật và trách nhiệm thật, thì tấm bằng ấy sẽ trở thành một lời cam kết của người lái xe: tôi đã được chuẩn bị, tôi hiểu trách nhiệm của mình, và tôi cam kết lái xe an toàn cho bản thân và cho cộng đồng./.