Gồng mình chạy lở

Tốc độ phá hủy của các vụ sạt lở sụp đổ bất ngờ và nuốt chửng diện tích lớn chỉ trong vài phút. Nhiều tuyến đường giao thông huyết mạch bị cắt đứt hoàn toàn, nhà cửa bị cuốn trôi, đe dọa tính mạng và tài sản của người dân. Sạt lở vốn là chuyện không mới ở ĐBSCL khi thời tiết bước vào mùa mưa, nhưng thiên tai nối tiếp và khó lường đã khiến người dân lo sợ mất sinh kế và an cư. 

Sạt lở cuốn trôi nhà cửa, đường sá

Trên con đường đất dẫn vào ấp Sa Phô, xã Đất Mới, dọc sông Cửa Lớn (một trong những nơi được mệnh danh là “thủ phủ” tôm của tỉnh Cà Mau), ông Phạm Văn Tý thất thần ngồi giữa quang cảnh xác xơ, bể ương tôm giống nứt một đường dài. Lúc 1h30 phút khuya ngày 17/7 vừa qua, khi gia đình ông còn ngon giấc, bỗng âm thanh khô khốc phát ra từ trạng thái rạn nứt trên nền xi măng. Cột nhà chịu lực bị xé toạc, mái tôn co kéo kêu ken két nương theo đà trượt của đất. Gia đình ông hoảng loạn, vừa chạy thoát thân kịp, nhìn lại thì một nửa căn nhà đã đổ ập xuống sông.

Tám năm lập nghiệp tại địa phương này, ông Phạm Văn Tý từng chứng kiến mép nước đã ăn sâu vào đất liền khoảng 15m. Dọc sông Cửa Lớn là nơi tập trung các trại sản xuất tôm, cua giống, nhưng giờ đây bị sạt lở bủa vây: “Hiện giờ tôi và gia đình không có cái nhà để ở, ở tạm bên nhà của hàng xóm. Ở đây chúng tôi sản xuất tôm giống, sạt lở ảnh hưởng tới kinh tế của tôi nhiều lắm. Khúc này riêng năm nay sạt lở 4 chỗ rồi”.

Tại ấp Lân Nam, xã Vĩnh Thành (tỉnh Vĩnh Long), 200 hộ dân cũng ăn ngủ không yên vì trong 7 ngày, đoạn sạt lở ven sông dài khoảng 35m đã làm đứt tuyến đường giao thông. Phương tiện như xe ba gác, xe vận chuyển cây giống và nông sản không thể lưu thông. Ngoài ra, cái lo lớn nhất là toàn bộ diện tích nông nghiệp đều nằm trong vùng đê bao khép kín, nếu sạt lở thêm thì coi như cây cối khó sống qua mùa mưa này.

Bà Phạm Thị Thuận vẫn chưa hết bàng hoàng kể lại: “Lúc đầu lở ít nhưng bờ kè bao bọc ngoài kia có sụp xuống nước từ từ, đất bong nứt làm cho khúc này sạt lở rất nhanh. Bây giờ đi lại rất khó khăn, tôi ngủ cũng không yên. Mình chỉ mong giữ được phần đất của gia đình vì đó là tài sản, nên rất nóng ruột, muốn xin tự làm kè để chặn sạt lở tiếp”.

Cần giải pháp chống sạt lở

Sạt lở nhiều nơi ở ĐBSCL và diễn biến ngày càng phức tạp đã cuốn trôi đất đai và sinh kế của người dân. Từ năm 2016 đến nay, vùng xuất hiện 812 điểm sạt lở với tổng chiều dài trên 1.210 km. Tính đến tháng 7/2026, riêng TP. Cần Thơ ghi nhận 232 điểm sạt lở, tác động trực tiếp đến 32 căn nhà và tàn phá nhiều tuyến giao thông nông thôn.

Tại Cà Mau, 6 tháng đầu năm 2026 đã xuất hiện 91 vụ sạt lở đất, làm thiệt hại 84 căn nhà, 66 tấn muối. Ngoài ra, ở Đồng Tháp, Vĩnh Long, Tây Ninh cũng xảy ra hơn 30 vụ sụt lún, sạt lở trong một tháng.

Sạt lở đã làm đứt gãy sinh hoạt của những cộng đồng gắn bó qua nhiều thế hệ, nhà cửa, ruộng vườn, đường sá và kế sinh nhai luôn đứng trước nguy cơ bị cuốn trôi.

"Có đoạn đường rộng tới 5m, giờ chỉ còn khoảng 2m, mất khoảng 3m. Mà khả năng chúng tôi tự sửa đường đâu có nỗi."

"Nhà nước coi hỗ trợ làm cái đường sớm cho học sinh, sắp tới cũng vô nhập học, tựu trường lại rồi."

"Xã sẽ kiến nghị về tỉnh, có hỗ trợ khẩn cấp để khắc phục, cũng như làm lại các tuyến đường hư hỏng nặng cho bà con lưu thông đi lại."

Các nhà khoa học chỉ ra rằng, sạt lở hôm nay là kết quả của nhiều sức ép cùng lúc: lượng phù sa suy giảm, tình trạng khai thác cát kéo dài, sụt lún do khai thác nước ngầm, tác động của biến đổi khí hậu.

Trong khi đó, nguồn lực địa phương (cấp xã/phường) không đảm bảo để tự khắc phục. UBND cấp tỉnh/thành phố thì tích cực triển khai các giải pháp hạn chế sạt lở, nhưng tốc độ xây dựng chạy không kịp với tốc độ sạt lở. Tại TP. Cần Thơ, địa phương đã kiến nghị Bộ NN&MT ưu tiên nguồn lực triển khai các công trình kiểm soát sụt lún, sạt lở,…mang tính liên vùng.

Còn tại Cà Mau, ông Dư Minh Hùng – Giám đốc Sở Xây dựng tỉnh Cà Mau, cho biết: “Hiện nay chúng tôi yêu cầu UBND xã/phường bám sát, thấy nơi nào có nguy cơ cao là có biện pháp ngăn chặn trước. Đồng thời trong quy hoạch sắp tới đây, chúng sẽ không xây dựng các con lộ nông thôn cặp sát mé sông nữa.”

Cuộc chạy đua lặng thầm của hàng triệu người dân đồng bằng đã bắt đầu thấy mỏi. Nhưng vì sinh kế, giữ đất, giữ lấy không gian sinh tồn, người dân cũng đang gồng mình chống chịu. Thực trạng này đòi hỏi nguồn lực phân bổ sớm từ Trung ương, nhằm giúp ĐBSCL gia cố và hoàn thiện hạ tầng phòng, chống sạt lở.

Theo Cục Quản lý đê điều và Phòng chống thiên tai, ứng phó với sạt lở cần thực hiện giải pháp “3 không, 1 hạn chế”: không xây dựng nhà cửa sát bờ sông; không khai thác trái phép cát trên sông; không chặt phá rừng ngập mặn ven biển. Hạn chế các phương tiện giao thông thủy đi với tốc độ cao tạo sóng lớn tác động ven bờ.

Ông Tý, bà Thuận và người dân vùng ĐBSCL cần theo dõi chặt chẽ các dấu hiệu sạt lở như: vết nứt, lún trên mặt đường ven sông, tường nhà; tuân thủ hướng dẫn của chính quyền địa phương và chủ động di dời đến nơi an toàn./.