Dự án điện rác “lỡ hẹn”, TP.HCM vẫn chủ yếu chôn lấp rác: Đâu là điểm nghẽn?

Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030, trên 90% rác sinh hoạt được xử lý bằng công nghệ tiên tiến như đốt phát điện và tái chế. Tuy nhiên, nhiều dự án điện rác vẫn chậm tiến độ do vướng thủ tục, quy hoạch và đầu tư.

Đâu là điểm nghẽn và liệu các dự án đang triển khai có giúp TP.HCM đạt mục tiêu này? 

Người dân và nỗi ám ảnh mang tên "mùi rác"

Cứ vào mùa mưa, khi những cơn mưa lớn trút xuống khu vực Nam Sài Gòn, mùi hôi từ bãi rác Đa Phước lại theo gió lan rộng. Với những người dân sống gần khu vực này, đây không còn là câu chuyện của riêng một mùa trong năm mà đã trở thành nỗi ám ảnh kéo dài.

“Tất cả các căn hộ ở Phú Mỹ Hưng từ hồi xưa đều không dùng đến máy lạnh vì trên cao rất mát, tuy nhiên, đến mùa rác là ngày nào cũng phải đóng kín mít cửa chạy máy lạnh suốt.”

“Mỗi lần trời mưa xuống hôi kinh khủng, bưng tô cơm ăn mà nuốt không nổi luôn.”

Đằng sau bãi rác là bài toán lớn của đô thị phát triển. Sau sáp nhập, TP.HCM phát sinh khoảng 14.000 tấn rác mỗi ngày, trong đó gần 8.300 tấn vẫn được chôn lấp trực tiếp, tương đương 58,7%. Chôn lấp bộc lộ nhiều hạn chế như tốn quỹ đất, nguy cơ phát sinh mùi, nước rỉ rác và khí thải, gây áp lực lên môi trường và đời sống người dân. Người dân như ông Hoàng Văn Tùng mong rác được xử lý tốt hơn, giảm phụ thuộc vào hình thức chôn lấp.

“Dân bây giờ yêu cầu làm sao xử lý cho tốt bãi rác này để dân mình hưởng không khí trong lành, tốt hơn. Sợ sau này những đứa trẻ sinh ra nó yếu rồi sau này ảnh hưởng tới phổi thôi. Mong các cấp lãnh đạo các cấp xử lý để bãi rác không tạo mùi trong không khí quá nặng.”

Điện rác chậm tiến độ, mục tiêu giảm chôn lấp tiếp tục xa vời

Giảm chôn lấp, tăng tái chế và đốt rác phát điện được xem là hướng đi tất yếu, giúp giảm áp lực rác thải và tận dụng nguồn năng lượng từ rác. TP.HCM từng đặt mục tiêu đến năm 2020 giảm chôn lấp xuống 50%, sau đó nâng lên 80% vào giai đoạn 2020–2025. Tuy nhiên, các mục tiêu này đều không đạt.

Nguyên nhân chính đến từ việc triển khai các dự án điện rác còn chậm. Tại khu Tây Bắc, hai dự án Vietstar và Tâm Sinh Nghĩa đã được chuyển đổi sang công nghệ đốt rác phát điện nhưng tiến độ kéo dài nhiều năm. Dự án Vietstar khởi công từ 2019, đến tháng 3/2025 mới chính thức xây dựng. Tâm Sinh Nghĩa cũng khởi động lại từ tháng 7/2024 và lùi vận hành sang quý I/2027, dù công suất lên tới hơn 2.000 tấn/ngày.

Theo ông Trần Anh Đức, Phó Trưởng phòng Quản lý chất thải rắn, Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, một trong những vướng mắc lớn là thủ tục liên quan đến quy hoạch điện lực.

“Về thủ tục bổ sung các dự án đốt rác phát điện của thành phố vào Quy hoạch điện, trong thời gian qua, đây cũng là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến tiến độ triển khai dự án. Đến cuối năm 2024 và tháng 5/2025, các dự án mới được bổ sung vào Quy hoạch điện VIII. Đây là thủ tục tiên quyết để đảm bảo cơ sở pháp lý cho việc triển khai các dự án.”

Việc chậm dự án khiến TP.HCM nhiều lần lỡ mục tiêu giảm chôn lấp. Mục tiêu mới được đặt ra là đến năm 2030, trên 90% rác sinh hoạt được tái chế hoặc xử lý bằng công nghệ tiên tiến. Hiện thành phố có 8 dự án đốt rác phát điện. Ba dự án của Vietstar, Tâm Sinh Nghĩa và Biwase đang được đầu tư, với tổng công suất thiết kế ít nhất 4.500 tấn mỗi ngày. Bốn dự án khác đang hoàn thiện thủ tục và một dự án dự kiến kêu gọi đầu tư theo hình thức PPP. Nếu các dự án hoàn thành đúng tiến độ, đây sẽ là nguồn lực quan trọng giúp thành phố giảm mạnh lượng rác phải chôn lấp.

Ông Trần Anh Đức cho biết, bên cạnh đốt rác phát điện, thành phố sẽ triển khai đồng bộ nhiều giải pháp:

“Thành phố sẽ triển khai nhóm giải pháp xử lý chất thải rắn theo hướng tăng cường xử lý rác sinh hoạt bằng công nghệ đốt phát điện và tái chế. Hiện có 8 dự án theo định hướng này như tôi đã trình bày. Giải pháp thứ hai là điều tra, đánh giá và xác định các khu vực phù hợp để hình thành các khu xử lý chất thải tập trung; đồng thời đầu tư xây dựng, hoàn thiện hạ tầng tại các khu xử lý này. Bên cạnh đó, thành phố sẽ thực hiện các biện pháp giảm thiểu phát sinh chất thải, tăng cường tái sử dụng, tái chế.”

GS.TS Đặng Kim Chi, Chủ tịch Hội đồng khoa học và kỹ thuật, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam cũng lưu ý, công nghệ đốt rác phải phù hợp với điều kiện thực tế và bảo đảm hiệu quả môi trường.

“Có thể thay đổi công nghệ xử lý rác thông thường bằng chôn lấp này bằng một số công nghệ mới điều đó là đúng và cần thiết, công nghệ đó phải phù hợp với Việt Nam về mặt kinh tế, về môi trường và phải thực sự hiệu quả.”

Từ gần 8.300 tấn rác chôn lấp mỗi ngày xuống dưới 1.400 tấn là mục tiêu không nhỏ. Để đạt trên 90% rác được xử lý bằng công nghệ hiện đại vào năm 2030, TP.HCM cần tháo gỡ nhanh các điểm nghẽn và đẩy đúng tiến độ 8 dự án điện rác đang triển khai. Khi đó, rác không chỉ được xử lý mà còn có thể trở thành nguồn năng lượng, giảm áp lực cho môi trường và người dân./.