Di sản nhà cổ miền Tây chờ cơ chế bảo tồn

Nhà cổ trăm năm ở miền Tây chờ... cứu

Giữa Làng nhà cổ Đông Hòa Hiệp (xã Cái Bè, tỉnh Đồng Tháp) được xếp hạng Di tích Quốc gia, nhà cổ Đỗ Văn Tòng được đánh giá là đẹp nổi tiếng ở khu vực Tiền Giang (cũ). Đây là công trình kiến trúc nghệ thuật đầu thế kỷ XX mang đậm giá trị bản sắc văn hóa của vùng sông nước Nam Bộ.

Ngôi nhà rộng 338 mét vuông, hình chữ đinh, có hệ khung gỗ quý và nhiều chi tiết chạm khắc tinh xảo. Dù đã trải qua 4 lần “đại trùng tu” nhưng vẫn không thể “bất tử” với thời gian.

Sống trong căn nhà này, bà Nguyễn Thị Út thấp thỏm lo âu. Bà sợ trong mùa mưa bão, một cơn gió lớn thổi qua có thể cuốn phăng mái ngói và làm sập những cây kèo đã bị mối mọt đục khoét nhiều năm.

Bà Út trăn trở: “Căn nhà này trên 100 năm, chúng tôi ở đây đã qua 4 đời, bây giờ mối mọt đục khoét làm tôi sợ lắm, coi vậy chứ tháo dỡ căn nhà này ra là cột kèo mục hết. Trước đây cũng có người đến đây cho biết là sẽ sửa lại, nhưng vướng dịch COVID-19 rồi mất hút cho đến nay. Tôi cũng muốn sửa lại cho chắc chắn, không thôi có ngày nó ụp xuống bất ngờ”.

Không chỉ nhà cổ Đỗ Văn Tòng, nhiều công trình kiến trúc có giá trị khác ở miền Tây Nam Bộ cũng đang đứng trước nguy cơ mai một. Trong đó, Dinh tỉnh trưởng Bạc Liêu (còn gọi là Nhà cổ 29), phường Bạc Liêu, tỉnh Cà Mau là một điển hình. Căn nhà này được xây dựng hơn 100 năm trước với lối kiến trúc công sở phương Tây, là nơi từng đặt trụ sở của Trung tâm phát triển quỹ nhà và đất tỉnh Bạc Liêu (cũ).

Dù từng được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh nhưng Nhà cổ 29 không được bảo tồn, trùng tu khiến công trình xuống cấp nặng nề, tường nhà bong tróc, cây cỏ um tùm.

Ông Lê Minh Sơn, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Cà Mau cho biết: “Theo phân cấp trước đây, Di tích nào được xếp hạng cấp tỉnh thì giao cho UBND huyện quản lý, tu bổ, khai thác và phát huy giá trị. Sau khi thực hiện mô hình Chính quyền địa phương hai cấp thì trách nhiệm này thuộc về UBND cấp xã/phường. Có nhiều ngôi nhà bị xuống cấp nặng, quá trình đề xuất được trùng tu gặp khó khăn do thiếu kinh phí phân bổ”.

Gỡ "nút thắt" bảo tồn nhà cổ miền Tây

ĐBSCL từng có hơn 1.000 ngôi nhà cổ, có giá trị về mặt kiến trúc, lịch sử, phân bố rộng khắp các tỉnh/thành. Một số được công nhận là Di tích, một số còn thuộc sở hữu hoàn toàn của cá nhân. Nhưng hiện nay, con số này chỉ còn khoảng hơn 2/3 so với trước.

Đặc trưng của nhà cổ miền Tây là sử dụng nhiều vật liệu truyền thống như cột, kèo, vách gỗ, mái ngói… vốn dễ xuống cấp sau thời gian dài chịu tác động của nắng mưa. Những năm qua, các địa phương ở Đồng bằng sông Cửu Long đã quan tâm đầu tư tu bổ, bảo tồn nhiều công trình được xếp hạng di tích.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy công tác này vẫn chưa đáp ứng yêu cầu đặt ra. Nút thắt lớn nhất ở đây là có nhiều ngôi nhà thuộc sở hữu chung nên chủ nhà không được tự ý sửa chữa, nhưng cũng không đủ khả năng duy tu. Trong khi đó, ngân sách nhà nước khó đáp ứng nhu cầu bảo tồn số lượng lớn công trình.

Nhà Nghiên cứu văn hóa dân gian Trần Phước Thuận cho biết: “Người ta có thể trùng tu cả Tháp chàm, còn nhà cổ thì có gì đâu mà khó, hiện nay có nhiều công ty có khả năng trùng tu kiến trúc cổ. Nhưng cái khó ở đây là lệ thuộc thủ tục hành chính. Nhiều ngôi nhà được xếp hạng Di tích hay Di sản thì phải tuân thủ theo Luật Di sản văn hóa nên muốn sửa chữa là phải làm đơn xin phép. Trước mắt, Bảo tàng ở địa phương đó phải giúp người dân giải quyết thủ tục này nhanh hơn”.

Trong khi đó, đối với nhà cổ do tư nhân quản lý, công tác tu bổ rất tốn kém và kéo dài. Nguyên tắc tu bổ nhà cổ là phải đảm bảo không làm mất đi yếu tố gốc, trong khi vật liệu thay thế lại hiếm có trên thị trường, gia chủ phải tìm kiếm ở nước ngoài và mua lại với chi phí cao. Không đủ khả năng tài chính và vướng mắc về cơ chế nên nhiều căn nhà cổ mục nát khó có cơ hội “hồi sinh”.

Ông Phan Quang Vinh – Chủ nhân ngôi nhà cổ Ba Đức thuộc Làng cổ Đông Hòa Hiệp, ấp An Lợi, xã Cái Bè, tỉnh Đồng Tháp cho biết: “Cột, kèo,…là những vật liệu chính nhưng một số đã bị mối mọt ăn dần. Bây giờ sửa lại thì tốn cả tỷ đồng, nhiều tiền quá. Dù nhà nước có quản lý về mặt giấy giờ nhưng cái nhà là của tư nhân, tốn tiền nhiều quá gia chủ đâu có tiền đâu mà đầu tư”.

Trước thực trạng và thách thức về công tác bảo tồn di sản kiến trúc nhà cổ hiện nay, ông Lê Minh Sơn, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Cà Mau cho rằng, đơn vị quản lý cần phải sớm rà soát, chọn lựa các công trình nhà cổ đã được xếp hạng di tích mang tính đại diện cần trùng tu khẩn cấp, từ đó phân bổ nguồn lực kịp thời; tăng cường chủ động huy động các nguồn xã hội hóa để bảo tồn di sản nhà cổ.

Đối với công tác bảo tồn nhà cổ trên địa bàn thời gian tới, ông Sơn cho biết: “Nhiệm vụ của Bảo tàng là điều tra, kiểm kê, lập hồ sơ khoa học, số hóa dữ liệu, ra soát tình trạng pháp lý về đất đai, cắm mốc bảo vệ, hỗ trợ bảo quản phát huy. Mục tiêu đến năm 2030 là hoàn thành việc kiểm kê và trùng tu tôn tạo này. Nguồn kinh phí dự kiến từ nguồn Trung ương và nguồn hỗ trợ từ chương trình Mục tiêu quốc gia về văn hóa. Khi có chủ trương thì Bảo tàng sẽ tham mưu cho Sở VHTT&DL và các địa phương có nhà cổ trên địa bàn khẩn trương thực hiện”.

Những căn nhà cổ miền Tây không chỉ là những công trình kiến trúc, mà còn là nơi lưu giữ ký ức về lịch sử, văn hóa và nếp sống của cư dân vùng sông nước qua nhiều thế hệ. Thế nhưng, trước sự bào mòn của thời gian, nếu không có một cơ chế bảo tồn phù hợp, những giá trị ấy có nguy cơ dần biến mất.

Để những mái nhà xưa không chỉ còn là dấu tích của quá khứ, cần một giải pháp căn cơ, sự vào cuộc của cơ quan quản lý cùng sự chung tay của cộng đồng trong hành trình gìn giữ di sản./.