Di dời nhà ven kênh rạch: Quyết tâm đã có, làm sao về đích?

Tuy nhiên, những năm gần đây tiến độ ngày càng chậm, số lượng nhà được di dời giảm mạnh do khó khăn về nguồn vốn, cơ chế đầu tư và công tác triển khai.

Trong khi đó, TP.HCM vừa đặt mục tiêu hoàn thành di dời khoảng 40.000 căn nhà ven kênh rạch vào năm 2030. Để hiện thực hóa mục tiêu này, đâu là những nút thắt cần tháo gỡ? Thành phố sẽ huy động nguồn lực, hoàn thiện cơ chế và tổ chức thực hiện ra sao để đẩy nhanh tiến độ, bảo đảm quyền lợi người dân và hoàn thành mục tiêu đề ra?

Trong 6 tháng đầu năm 2026, TP.HCM đã hoàn thành di dời 2.987 căn nhà trên và ven sông, kênh, rạch, đồng thời triển khai 117 dự án chỉnh trang đô thị trên toàn địa bàn. Đây được xem là bước khởi động quan trọng sau khi thành phố nâng mục tiêu đến năm 2030 phải hoàn thành di dời khoảng 41.540 căn nhà ven kênh rạch, gấp đôi chỉ tiêu trước đây. Không chỉ hướng đến cải thiện môi trường, chống ngập và chỉnh trang đô thị, chương trình còn mang theo kỳ vọng giúp hàng chục nghìn hộ dân chấm dứt cảnh sống tạm bợ ven những dòng kênh ô nhiễm.

Trong số những dự án đang được tăng tốc, rạch Xuyên Tâm là một trong những công trình tiêu biểu. Dự án đi qua bốn phường Gia Định, Bình Thạnh, Bình Lợi Trung và An Nhơn, ảnh hưởng đến 2.190 trường hợp, trong đó hơn 1.290 trường hợp phải giải tỏa toàn bộ.

Di dời nhà ven kênh rạch TP.HCM: Hành trình hơn 3 thập kỷ

Gần 15.000 hộ dân ven kênh rạch chuyển mình cùng đô thị

Người dân sống ven kênh rạch với chủ trương ưu đãi cho thuê, mua nhà ở xã hội

Di dời nhà ven kênh rạch: Bài toán cũ vẫn cần tìm lời giải

Sau nhiều năm chờ đợi, khi công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng đang dần được tháo gỡ, người dân nơi đây cũng kỳ vọng dòng kênh ô nhiễm sẽ sớm được hồi sinh, cùng một nơi ở mới ổn định hơn:

“Năm nay bác 80 rồi bác cũng mong làm sao con kênh này làm được như các kênh Trường Sa, Hoàng Sa… sống được hưởng 1 ngày mình cũng cảm thấy đất nước mình tiến bộ mình cũng thấy phấn khởi hơn.”

Theo Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị TP.HCM, đến nay ba địa phương gồm Gia Định, Bình Thạnh và An Nhơn đã hoàn tất bàn giao mặt bằng. Riêng tại phường Bình Lợi Trung chỉ còn 39 trường hợp chưa bàn giao và dự kiến sẽ hoàn thành trước ngày 30/8.

Ông Phan Nhật Linh, Trưởng Ban Quản lý dự án 3 cho biết, đơn vị đang huy động tối đa nguồn lực để rút ngắn thời gian thi công:

“Hiện nay, chúng tôi đang tập trung toàn bộ nguồn lực để hoàn thành việc di dời hạ tầng kỹ thuật trong tháng 8, qua đó bàn giao mặt bằng sạch cho nhà thầu triển khai thi công. Đồng thời, đơn vị cũng tăng cường thêm các mũi thi công, huy động nhân lực, thiết bị và triển khai trước các hạng mục phụ trợ. Đặc biệt, chúng tôi ưu tiên thi công các hạng mục chính như cọc đất xi măng (CDM), cừ bê tông dự ứng lực, cừ ván... nhằm rút ngắn thời gian thực hiện và đẩy nhanh tiến độ toàn dự án”

Không chỉ rạch Xuyên Tâm, tại dự án cải tạo rạch Văn Thánh, nhiều hộ dân cũng đang chờ ngày dòng kênh ô nhiễm được thay bằng không gian sống khang trang hơn:

“Tôi ở đây sống mấy chục năm rồi, đồng thời kênh này nó ô nhiễm từ lâu, thói quen của người dân ở địa phương này cũng quen với vấn đề ô nhiễm này rồi. Còn công tác giải tỏa thì mong giải tỏa và đền bù cho thỏa đáng, để khi chúng tôi dời đi đến nơi khác con cháu nó có chỗ ăn chỗ nghỉ.”

Theo Ban Hạ tầng đô thị TP.HCM, dự án rạch Văn Thánh có tổng vốn đầu tư hơn 8.555 tỷ đồng, ảnh hưởng hơn 1.000 hộ dân. Hiện công tác đo đạc, kiểm đếm đã đạt khoảng 85%, hướng tới khởi công gói thầu đầu tiên vào tháng 10 năm nay.

Ông Trần Văn Trọng, Phó Ban Quản lý dự án 2 cho biết, đơn vị sẽ triển khai theo phương thức "cuốn chiếu", nơi nào có mặt bằng sạch sẽ tổ chức thi công ngay để rút ngắn tiến độ toàn dự án:

“Đây là dự án có khối lượng giải phóng mặt bằng rất lớn, với hơn 1.000 hộ dân bị ảnh hưởng. Ban Hạ tầng đô thị đã phối hợp với địa phương triển khai phương án thi công cuốn chiếu, ưu tiên khởi công tại những đoạn đã hoàn tất giải phóng mặt bằng. Theo kế hoạch, gói thầu xây lắp số 1 sẽ được khởi công trong tháng 10/2026; các gói còn lại sẽ triển khai vào cuối quý IV/2026 và đầu quý I/2027.”

Những chuyển động tại rạch Xuyên Tâm hay rạch Văn Thánh cho thấy quyết tâm của thành phố trong việc tái khởi động chương trình chỉnh trang kênh rạch. Tuy nhiên, nhìn ở quy mô toàn thành phố, khối lượng công việc phía trước vẫn còn rất lớn. Thực tế cho thấy, chương trình di dời nhà ven kênh từng đạt kết quả cao trong giai đoạn đầu với hơn 15.500 căn được di dời từ năm 2001 đến 2005. Nhưng sau đó, tiến độ giảm dần qua từng giai đoạn. Nguyên nhân chủ yếu là nguồn vốn ngân sách ngày càng hạn hẹp, trong khi mô hình hợp tác công - tư chưa đủ hấp dẫn để thu hút doanh nghiệp tham gia.

Để hoàn thành mục tiêu mới là khoảng 41.540 căn nhà ven kênh rạch vào năm 2030, TP.HCM đang thay đổi cách tiếp cận. Ngoài 40 dự án ưu tiên trước mắt, Sở Xây dựng đã lập danh mục 349 tuyến kênh, rạch cần tiếp tục chỉnh trang, đồng thời rà soát cơ chế nhằm huy động mạnh nguồn lực xã hội.

Ông Lê Ngọc Linh, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TP.HCM cho biết:

“Do nguồn ngân sách thành phố có giới hạn nên chúng tôi vận dụng Nghị quyết 98 và 260 đối với những dự án chỉnh trang kênh, rạch có tổng mức đầu tư từ 6.000 tỷ đồng trở lên sẽ được kêu gọi nhà đầu tư chiến lược tham gia thực hiện. Trong giai đoạn 2 sẽ thu hút nguồn vốn xã hội hóa, còn lại là chúng tôi sẽ giao về cho các phường xã”

Không chỉ tìm nguồn vốn, thành phố cũng xác định công tác bồi thường, tái định cư và giải phóng mặt bằng sẽ quyết định thành công của chương trình. Chính vì vậy, Chủ tịch UBND TP.HCM đã yêu cầu các phường, xã khẩn trương rà soát quỹ nhà, quỹ đất tái định cư; cập nhật đầy đủ nhu cầu bố trí chỗ ở mới để bảo đảm người dân được ổn định cuộc sống sau khi di dời.

Theo Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Văn Được, giải phóng mặt bằng phải được xem là nhiệm vụ trọng tâm để tạo điều kiện triển khai đồng loạt các dự án chỉnh trang kênh rạch:

“Hiện nay khối lượng công việc rất lớn, cho nên lãnh đạo thành phố sẽ chỉ đạo cho các xã phường có dự án đi qua tập trung cho công tác giải phóng mặt bằng và xem đây là nhiệm vụ cực kỳ quan trọng để thành phố dùng nguồn lực của thành phố đầu tư hệ thống kè ven kênh rạch, di dời bà con ở ven kênh rạch, di dời bà con ở ven kênh rạch đến chỗ ở tốt hơn, đàng hoàng hơn. Làm sao để thành phố xanh sạch đẹp hơn và đáng sống hơn.”

Trong 6 tháng đầu năm nay, TP.HCM đã di dời gần 3.000 căn nhà trên và ven sông, kênh, rạch. Đây mới chỉ là bước khởi đầu trên chặng đường hoàn thành mục tiêu hơn 41.500 căn vào năm 2030. Để đích đến ấy trở thành hiện thực, điều quan trọng không chỉ là nguồn vốn hay những công trình đang được khởi động, mà còn là sự đồng bộ từ cơ chế chính sách, quỹ tái định cư, công tác giải phóng mặt bằng đến sự đồng thuận của người dân.

Khi những "nút thắt" này được tháo gỡ, chương trình chỉnh trang kênh rạch sẽ không chỉ góp phần cải thiện môi trường, giảm ngập, khơi thông dòng chảy, mà còn mở rộng không gian phát triển đô thị, nâng cao chất lượng sống và từng bước hiện thực hóa mục tiêu xây dựng một TP.HCM xanh, sạch, hiện đại và đáng sống.

Để những dòng kênh không còn là vết cắt của đô thị

Những dòng kênh từng gắn với lịch sử hình thành và phát triển của TP.HCM, nhưng cũng là nơi tồn tại hàng chục nghìn căn nhà tạm bợ, chật chội, ô nhiễm suốt nhiều thập kỷ. Vì vậy, chương trình di dời nhà trên và ven kênh rạch không đơn thuần là một dự án xây dựng hạ tầng, mà còn là hành trình cải thiện chất lượng sống của người dân và tái cấu trúc không gian đô thị.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, gần 3.000 căn nhà trên và ven sông, kênh, rạch đã được di dời. Con số này chưa phải là lớn nếu so với mục tiêu hơn 41.500 căn phải hoàn thành vào năm 2030, nhưng cho thấy chương trình đang có những chuyển động tích cực sau thời gian dài gặp nhiều khó khăn. Quan trọng hơn, nhiều dự án lớn như rạch Xuyên Tâm, rạch Văn Thánh, kênh Đôi... đang đồng loạt được khởi động, tạo niềm tin rằng thành phố đang quyết tâm đưa chương trình trở lại đúng quỹ đạo.

Thực tế, nhìn lại hơn ba thập niên qua, chương trình di dời nhà ven kênh rạch từng ghi dấu bằng những công trình mang tính biểu tượng như Nhiêu Lộc - Thị Nghè hay Tân Hóa - Lò Gốm. Những dòng kênh đen đặc rác thải ngày nào đã trở thành những tuyến cảnh quan xanh mát, góp phần thay đổi diện mạo đô thị và nâng cao giá trị bất động sản của cả khu vực. Đó là minh chứng rõ nhất cho thấy đầu tư vào chỉnh trang kênh rạch không chỉ giải quyết một vấn đề môi trường, mà còn tạo ra động lực phát triển kinh tế - xã hội lâu dài.

Tuy nhiên, càng về sau, tiến độ chương trình càng chậm lại. Nguyên nhân không nằm ở sự thiếu quyết tâm mà đến từ những "nút thắt" ngày càng phức tạp. Quỹ đất tái định cư không còn dồi dào như trước, chi phí bồi thường tăng cao, nguồn vốn ngân sách có giới hạn, trong khi việc thu hút doanh nghiệp tham gia đầu tư chưa đạt như kỳ vọng. Mỗi dự án đều liên quan đến hàng nghìn hộ dân, hàng trăm thủ tục pháp lý và đòi hỏi sự phối hợp của nhiều cấp, nhiều ngành. Chỉ cần một khâu chậm trễ cũng có thể ảnh hưởng đến toàn bộ tiến độ dự án.

Ở một góc nhìn khác, chỉnh trang kênh rạch cũng không nên chỉ được nhìn như một khoản chi ngân sách. Đó là khoản đầu tư cho tương lai. Khi dòng chảy được khơi thông, khả năng tiêu thoát nước được cải thiện. Khi môi trường sạch hơn, sức khỏe cộng đồng được nâng lên. Khi không gian ven kênh được mở rộng, thành phố có thêm quỹ đất cho giao thông, công viên và các công trình công cộng. Giá trị mang lại sẽ lớn hơn rất nhiều so với chi phí bỏ ra.

Điều đáng kỳ vọng là lần này, chương trình không chỉ đưa người dân rời khỏi những căn nhà lụp xụp ven kênh, mà còn đưa thành phố tiến gần hơn đến một không gian sống xanh, sạch và bền vững. Một tuyến kênh sau cải tạo không chỉ sạch hơn, mà phải đẹp hơn, hữu ích hơn và tạo ra động lực phát triển mới cho khu vực xung quanh.

Dĩ nhiên, từ mục tiêu đến hiện thực vẫn còn một quãng đường dài. Hơn 40.000 căn nhà đồng nghĩa với hàng chục nghìn gia đình cần nơi ở mới, hàng trăm dự án cần nguồn vốn và sự phối hợp của rất nhiều cơ quan. Sẽ còn những khó khăn, những chậm trễ, thậm chí những vướng mắc phát sinh.

Nhưng điều quan trọng là thành phố đã xác định đúng việc phải làm và đang từng bước tháo gỡ những nút thắt lớn nhất. Khơi thông một dòng kênh không chỉ để nước chảy. Đó còn là cách khơi thông nguồn lực, khơi thông không gian phát triển và khơi thông niềm tin của người dân vào một thành phố đáng sống hơn. Và có lẽ, đó mới là giá trị lớn nhất của chương trình di dời nhà ven kênh rạch.