Di dời ga Hà Nội về Ngọc Hồi, tác động ra sao?

Đây có thể là phương án để dự án mở rộng QL1A đạt hiệu quả cao nhất, phù hợp với các định hướng cả đường bộ và đường sắt về lâu dài, song cũng có thể gây nên những tác động lớn cả về vận tải hành khách đường sắt và yếu tố văn hóa lịch sử, nên cần được nghiên cứu, đánh giá kỹ lưỡng và toàn diện.

Thường xuyên đi tàu về quê, khi nghe tin ga Hà Nội có thể sẽ di dời, ông Nguyễn Văn Khoát (ở Đông Sơn, Thanh Hóa) không khỏi tiếc nuối. Bởi việc di dời ga Hà Nội sẽ khiến hành khách phải đi xa hơn:

“Ở đây tiện lợi hơn vì ở gần trung tâm hơn, ra ngoài kia thì rộng rãi, thoáng đãng hơn. Ga này nằm ở đây từ xưa đến nay, dân ở đây đi lại thuận tiện hơn. Đi tàu thì an toàn hơn đi xe nên tôi chỉ đi tàu thôi”.

Chị Phạm Thanh Trúc, ở Nam Định, tỉnh Ninh Bình cũng băn khoăn nếu ga Hà Nội phải di dời, bởi đây là đầu mối giao thông quan trọng, không chỉ của Hà Nội, mà cả mạng lưới đường sắt:

“Ga Hà Nội đặt ở nội thành tiện cho nhiều người hơn. Cơ sở vật chất của ga Hà Nội hiện cũng đã cải thiện nhiều rồi, bây giờ nếu chuyển ra ngoại thành thì cơ sở vật chất này rất lãng phí”.

Một số hành khách cũng bày tỏ tiếc nuối vì nếu dời ga Hà Nội ra Ngọc Hồi có thể họ sẽ khó khăn hơn trong tiếp cận tàu hỏa:

“Ở đây tiện chứ. Chị thích đi tàu hơn, đi tàu nằm nghỉ vừa khỏe, vừa an toàn”

“Cũng thật đáng tiếc, nếu thế anh sẽ đến ga kia. Người ta đi được, anh cũng đi được”

Trước đề xuất của Vingroup dời đường sắt ga Hà Nội - Ngọc Hồi để mở rộng quốc lộ 1A, Phó thủ tướng thường trực Phạm Gia Túc mới đây đã yêu cầu đánh giá kỹ các tác động đến hoạt động vận tải, chi phí xã hội, nguy cơ ùn tắc giao thông, hoạt động sản xuất kinh doanh của Tổng công ty Đường sắt Việt Nam, cũng như đời sống và việc làm của người lao động khi dịch chuyển chức năng ga đầu mối từ ga Hà Nội về ga Ngọc Hồi, trong bối cảnh hạ tầng kết nối khu vực này chưa được đầu tư đồng bộ.

Ông Nguyễn Văn Quyền, Chủ tịch Hiệp hội Vận tải ô tô Việt Nam cho rằng, trong điều kiện hạ tầng kết nối chưa đảm bảo, việc di dời ga có thể làm giảm tính thuận tiện vận tải, tăng chi phí xã hội và phát sinh ùn tắc mới. Vì vậy cần có những đánh giá tổng thể trước khi triển khai:

“Chúng ta đưa ga đầu mối ra ngoài trung tâm sẽ chia cắt hành trình đi lại của hành khách. Khi hành khách xuất phát phải đi thêm một chặng đường bộ để kết nối vào ga, rồi khi kết thúc hành trình từ phía Nam ra cũng phải chuyển sang phương thức vận tải khác để đi vào nội đô; như vậy tăng thêm thời gian và chi phí đi lại và giảm bớt sự hấp dẫn của phương thức vận tải đường sắt”.

Cùng quan điểm, PGS.TS Ngô Tứ Thành, Giảng viên cao cấp Đại học Bách Khoa Hà Nội cho rằng, ga Hà Nội hiện nằm ở trung tâm đô thị, thuận tiện cho hành khách tiếp cận. Nếu chuyển đầu mối về Ngọc Hồi, cách khoảng 14 km thì cần chuẩn bị trước ít nhất 5 nhóm điều kiện:

“Hoàn thiện hạ tầng kết nối đa phương thức, phải có metro, xe buýt nhanh, bãi đỗ xe, đường vành đai và các nút giao kết nối trực tiếp với ga Ngọc Hồi trước khi chuyển ga đầu mối; Đánh giá đầy đủ nhu cầu vận tải; Tính toán chi phí xã hội; triển khai theo giai đoạn và đồng bộ với quy hoạch Thủ đô. Chỉ nên di dời khi Ngọc Hồi đã thực sự trở thành một đầu mối giao thông hoàn chỉnh”

Dẫn kinh nghiệm của nhiều quốc gia trên thế giới, PGS. TS Phạm Thế Anh - Trưởng khoa Kinh tế học, Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, ga đường sắt trung tâm, thường ở giữa Thủ đô hoặc đô thị lớn. Chẳng hạn, Tokyo, Paris, Luân Đô…thì khi sử dụng tàu cao tốc, liên tỉnh, liên thành phố, ga tàu trung tâm bao giờ cũng đặt ở trung tâm Thành phố:

“Không ai đặt ga tàu trung tâm ở ngoại ô cả, bởi vì nó sẽ rất bất tiện cho người dân. Bây giờ, nếu như người ta đi tàu, tàu cao tốc hay tàu Bắc Nam bình thường, anh đưa ra ngoại ô, ra Ngọc Hồi chẳng hạn, thì những người đi tàu phải bắt các phương tiện cá nhân, phương tiện công cộng để di chuyển vào trung tâm Thành phố. Cho nên, thay vì một con tàu đi vào trung tâm thành phố thì bây giờ phải nhân lên mỗi người đi phương tiện cá nhân hay vài người đi phương tiện cá nhân, sẽ nhân lên rất nhiều và sẽ làm tắc nghẽn”.

Cũng theo PGS Phạm Thế Anh, kể cả di chuyển ga tàu cao tốc ra khu vực Ngọc Hồi thì đầu mối đường sắt đô thị cũng ở khu vực trung tâm Thành phố, từ đó tỏa đi các hướng, như vậy, mới giải được bài toán giao thông đô thị.

Việc nghiên cứu điều chỉnh hoặc di dời tuyến đường sắt từ ga Hà Nội đến Ngọc Hồi là vấn đề có tác động đa chiều đến hệ thống giao thông đô thị, vận tải liên vùng, quy hoạch không gian và đời sống kinh tế - xã hội.

Vì vậy, trước khi đưa ra bất kỳ quyết định nào, cần có đánh giá toàn diện, khách quan và dựa trên các cơ sở khoa học, đặc biệt trong bối cảnh đây là một thay đổi có thể tạo ra ảnh hưởng lâu dài đến cấu trúc vận tải của Thủ đô cũng như ảnh hưởng đến vai trò, vị trí, năng lực của đường sắt quốc gia trong tổng thể mạng lưới giao thông vận tải của cả nước.

PGS.TS Nguyễn Hồng Thái, Phó Chủ tịch Hội vận tải đường sắt Việt Nam chia sẻ góc nhìn với VOV Giao thông Quốc gia về vấn đề này qua bài viết nhan đề: “Điều quan trọng nhất phải trả lời được: Phương án nào tối ưu hơn".

Hiện nay hạ tầng kết nối khu vực Ngọc Hồi dù đã được xác định trong quy hoạch là đầu mối giao thông quan trọng của Hà Nội, tích hợp đường sắt quốc gia, đường sắt đô thị, bến xe và logistics, nhưng trên thực tế nhiều cấu phần kết nối then chốt vẫn chưa hoàn thiện hoặc chưa vận hành đồng bộ. Trong điều kiện như vậy, nếu dịch chuyển chức năng đầu mối vận tải khỏi khu vực trung tâm quá sớm có thể tạo ra những tác động ngoài dự kiến đối với hoạt động đi lại của người dân và hiệu quả khai thác vận tải.

Vì thế, có ít nhất bốn nhóm nội dung cần được đánh giá kỹ. Thứ nhất là khả năng tiếp cận của hành khách từ khu vực nội đô và các tỉnh lân cận đến ga mới, bao gồm thời gian di chuyển, số lần trung chuyển và mức độ thuận tiện. Thứ hai là năng lực kết nối liên thông đa phương thức giữa đường sắt quốc gia với metro, xe buýt, taxi, giao thông cá nhân và hệ thống bãi đỗ trung chuyển. Thứ ba là tác động tới chi phí logistics, chi phí đi lại và hiệu quả vận tải của doanh nghiệp cũng như người dân. Thứ tư, là ảnh hưởng đến tổ chức không gian đô thị và nhu cầu giao thông phát sinh mới tại khu vực cửa ngõ phía Nam.

Đặc biệt, cần có các nghiên cứu dự báo nhu cầu vận tải, mô hình hóa giao thông và đánh giá tác động giao thông theo nhiều kịch bản khác nhau. Việc “di dời trước, hoàn thiện kết nối sau” nếu xảy ra có thể dẫn đến chi phí xã hội lớn và tạo áp lực lên hệ thống giao thông trong ngắn hạn. Với một vấn đề có tác động sâu rộng như vậy, cách tiếp cận phù hợp nhất là thận trọng, từng bước và dựa trên bằng chứng định lượng đầy đủ.

Trước hết, về hoạt động vận tải hành khách, ga Hà Nội hiện có lợi thế đáng kể về vị trí trung tâm, giúp hành khách tiếp cận tương đối thuận tiện. Trong trường hợp chức năng đầu mối vận tải được điều chỉnh về Ngọc Hồi, cần đánh giá kỹ khả năng phát sinh thêm chặng tiếp cận cuối, thời gian đi lại, chi phí trung chuyển cũng như mức độ phụ thuộc vào các phương thức vận tải hỗ trợ. Đây là những yếu tố có thể ảnh hưởng đến trải nghiệm của hành khách và hiệu quả khai thác vận tải đường sắt.

Về chi phí xã hội, cần tiếp cận theo nghĩa rộng và trong dài hạn, không chỉ xem xét chi phí đầu tư trực tiếp hay giá trị khai thác quỹ đất sau điều chỉnh. Điều quan trọng là phải lượng hóa được chi phí thời gian của người dân, chi phí tổ chức lại mạng lưới vận tải công cộng, chi phí thích ứng của doanh nghiệp và các tác động trong giai đoạn chuyển tiếp nếu có thay đổi về tổ chức vận hành.

Đối với nguy cơ ùn tắc giao thông, nếu lưu lượng hành khách tập trung lớn về khu vực Ngọc Hồi trong khi hệ thống kết nối chưa đáp ứng tương xứng, áp lực giao thông trên các trục hướng tâm và cửa ngõ phía Nam có thể gia tăng. Tuy nhiên, mức độ tác động cụ thể đến đâu cần được kiểm chứng thông qua mô hình dự báo và mô phỏng giao thông theo nhiều kịch bản khác nhau, tránh đưa ra nhận định cảm tính hoặc giả định trước kết quả.

Ở chiều ngược lại, cũng cần đánh giá khách quan rằng các phương án tổ chức lại đầu mối đường sắt – nếu có – có thể tạo ra những thay đổi nhất định về tổ chức không gian giao thông và đô thị. Tuy nhiên, liệu các tác động đó là tích cực hay tiêu cực, ở mức độ nào, và phương án nào tối ưu hơn, cần được đặt trong tương quan so sánh giữa nhiều kịch bản khác nhau thay vì mặc định một hướng tiếp cận cụ thể. Điều quan trọng nhất lúc này không phải là kết luận “nên hay không nên di dời”, mà là phải trả lời được câu hỏi: phương án nào tối ưu hơn về hiệu quả vận tải, chi phí xã hội và lợi ích tổng thể của Thủ đô trong dài hạn. Đây cũng là tinh thần chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ và Phó Thủ tướng khi yêu cầu nghiên cứu kỹ lưỡng, đánh giá toàn diện và so sánh khách quan các phương án trước khi quyết định.

Tiếp đó, việc lựa chọn phương án cần dựa trên các bằng chứng định lượng, thay vì chỉ xem xét từ góc độ giải phóng mặt bằng hoặc mục tiêu ngắn hạn. Cụ thể, cần đặt lên bàn cân nhiều phương án khác nhau như: giữ lại một phần chức năng vận tải của ga Hà Nội; chuyển đổi theo lộ trình từng bước; hoặc phát triển mô hình ga trung tâm kết hợp ga đầu mối vệ tinh tại Ngọc Hồi. Việc so sánh cần dựa trên các tiêu chí cụ thể như năng lực kết nối, thời gian tiếp cận của hành khách, chi phí xã hội phát sinh, nguy cơ ùn tắc mới, hiệu quả khai thác đường sắt và lợi ích kinh tế – xã hội tổng thể.

Điều kiện thứ hai là hạ tầng kết nối tại Ngọc Hồi cần được chuẩn bị đồng bộ trước khi thực hiện bất kỳ sự điều chỉnh chức năng vận tải quy mô lớn nào. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, các thay đổi về đầu mối vận tải chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng hệ thống giao thông công cộng đủ năng lực, có khả năng kết nối nhanh, thuận tiện và chi phí hợp lý. Nếu chưa đáp ứng điều kiện này, các tác động phát sinh về giao thông và chi phí xã hội cần được cân nhắc kỹ.

Thứ ba là cần có lộ trình chuyển tiếp hợp lý, tránh thay đổi đột ngột. Những điều chỉnh lớn liên quan đến hạ tầng giao thông cần có thời gian để người dân, doanh nghiệp vận tải và hệ thống dịch vụ thích ứng. Vì vậy, có thể cần xem xét cơ chế vận hành chuyển tiếp hoặc phân kỳ thực hiện phù hợp.

Cuối cùng, cần đánh giá tác động tổng thể một cách độc lập, minh bạch và có sự tham vấn rộng rãi từ chuyên gia, cơ quan quản lý, doanh nghiệp vận tải và cộng đồng sử dụng dịch vụ. Với một vấn đề lớn như ga Hà Nội – vừa là hạ tầng vận tải, vừa có giá trị lịch sử và vai trò chiến lược trong mạng lưới giao thông quốc gia – điều quan trọng nhất là bảo đảm quyết định cuối cùng được đưa ra trên cơ sở khoa học, khách quan và đặt trong tầm nhìn phát triển dài hạn của Thủ đô.