Để tài xế vi phạm không thể “chạy làng”

Là một trong những doanh nghiệp taxi lớn của cả nước, taxi Mai Linh có hàng nghìn phương tiện, hoạt động trải dài trên nhiều tỉnh, thành phố. Với số lượng lớn phương tiện, có những thời điểm, doanh nghiệp này thiếu hụt tài xế nghiêm trọng. Ngoài số tiền đặt cọc khoảng 5 triệu đồng, bản sao giấy tờ cá nhân, tài xế không phải ràng buộc gì với doanh nghiệp. Bởi vậy, nếu tài xế vi phạm, nhưng không phối hợp với doanh nghiệp để giải quyết, doanh nghiệp cũng bó tay.

Kể lại trường hợp xảy ra mới đây với một tài xế quê ở Cao Bằng, ông Nguyễn Công Hùng, Phó Tổng giám đốc Tập đoàn Mai Linh cho biết, tài xế vi phạm nồng độ cồn, bị phát hiện, nhưng bỏ luôn, không hợp tác với lực lượng chức năng và doanh nghiệp, còn phương tiện bị tạm giữ:

"Cuối cùng là gì, nào là phải lên địa phương xác minh, phải đăng báo 3 lần, nhưng cuối cùng doanh nghiệp vẫn bị giữ xe 3 tháng, cậu đấy vẫn nhởn nhơ, không phải làm gì, và doanh nghiệp nộp phạt hoàn toàn".

Ông Nguyễn Hồng Minh, Tổng giám đốc taxi Nguyên Minh cũng thừa nhận hầu hết doanh nghiệp vận tải thuê lái xe đều gặp phải tình trạng này. Theo ông Minh, do dữ liệu vi phạm của tài xế chưa được cập nhật kịp thời, khiến doanh nghiệp không tra cứu được thông tin vi phạm của tài xế, dẫn đến tuyển dụng những tài xế chưa xử lý dứt điểm với doanh nghiệp cũ:

"Những trường hợp lái xe này thế chấp ít, không đủ để bù đắp vi phạm, thậm chí không có thế chấp, có những doanh nghiệp thiếu lao động, không cần thế chấp thì cũng không giữ gì được của người ta cả. Như thế đồng nghĩa với việc doanh nghiệp chịu trận, bởi vì cơ quan chức năng xử lý thì tịch thu phương tiện hoặc tạm giữ phương tiện".

Theo ông Đỗ Văn Bằng, Chủ tịch Hiệp hội vận tải Hà Nội, thực trạng này không phải là mới, và khắc phục tình trạng này phụ thuộc nhiều vào dữ liệu vi phạm của lực lượng chức năng. Nếu dữ liệu được cập nhật kịp thời, việc xử lý của doanh nghiệp với tài xế sẽ thuận lợi hơn:

"Nếu thời gian đó dài quá, lái xe nghỉ rồi mà người ta không hợp tác thì doanh nghiệp phải đứng ra xử lý. Nhưng doanh nghiệp đứng ra xử lý thì lại thiếu, thiếu vì không có bằng lái, không có người vi phạm để xử lý vi phạm đó".

Ông Nguyễn Văn Quyền, Chủ tịch Hiệp hội vận tải ô tô Việt Nam cho rằng, để giảm thiểu rủi ro khi tài xế vi phạm, nhưng không phối hợp với doanh nghiệp để giải quyết, bản thân doanh nghiệp cũng cần có giải pháp kiểm tra, ràng buộc trách nhiệm khi tuyển dụng, ký kết hợp đồng với lái xe:

"Nó cũng tương tự như chuyện tuyển dụng lao động người ta đòi hỏi lý lịch tư pháp, cái đó đối với lái xe, doanh nghiệp nên có đề xuất đổi mới nội dung, quy trình để làm sao việc chấp hành pháp luật của tài xế đi vào nề nếp".

Theo ông Đào Việt Long, Phó giám đốc Sở Xây dựng Hà Nội, với sự phát triển công nghệ số hiện nay, việc quản lý lịch sử lái xe tương đối dễ dàng. Đây cũng là mong muốn của cơ quan quản lý, bởi với trường hợp lái xe nghiện ma túy, nếu bị phát hiện từ doanh nghiệp này, tiếp tục bỏ sang doanh nghiệp khách hoạt động sẽ rất nguy hiểm:

"Để giám sát được việc này thì đấy là điều rất cần thiết. Cần thiết ngay từ khâu quản lý lái xe cho đến quản lý Nhà nước. Nếu có được hệ thống giám sát này, chúng tôi sẽ biết được lịch trình của một lái xe đã vi phạm, tái vi phạm để chúng tôi có cơ sở xử lý theo đúng quy định của pháp luật".

TS Trần Hữu Minh, Chánh Văn phòng Ủy ban An toàn giao thông Quốc gia cho rằng, nếu chúng ta có những giải pháp tăng cường quản lý đối với lái xe kinh doanh vận tải thì chắc chắn yếu tố an toàn của hoạt động kinh doanh vận tải sẽ được cải thiện đáng kể. Theo ông Minh, ở các quốc gia phát triển, họ thường xây dựng một hệ dữ liệu về an toàn giao thông, trong đó có quản lý về hành vi và lịch sử lái xe, lịch sử vi phạm của lái xe chuyên nghiệp phục vụ công tác quản lý:

"Ví dụ trước đây anh có vi phạm trong lĩnh vực trật tự an toàn giao thông hay không, thậm chí anh có hành vi vi phạm pháp luật hay không… Những cái đó giúp cơ quan quản lý đánh giá được trường hợp như vậy có nên cấp chứng chỉ hành nghề lái xe kinh doanh vận tải hay không. Đấy cũng là hướng chúng ta nên tham khảo, áp dụng".

Một hệ thống cơ sở dữ liệu về những người được cấp bằng lái nói chung, những lái xe chuyên nghiệp nói riêng, nếu được hình thành và quản lý hiệu quả, không chỉ phục vụ hiệu quả cho công tác quản lý, hạn chế rủi ro cho doanh nghiệp, mà còn là lời nhắc nhở để mỗi tài xế nâng cao trách nhiệm, qua đó góp phần nâng cao an toàn giao thông.

Góc nhìn này của VO Giao thông qua bài bình luận: "Từ dữ liệu đến “hồ sơ tín nhiệm”.

Từ thực tế quản lý an toàn giao thông tại doanh nghiệp vận tải cho thấy, không ít trường hợp tài xế vi phạm giao thông, thậm chí gây tai nạn, nhưng sau đó cố tình rời bỏ doanh nghiệp cũ, chuyển sang đơn vị khác hành nghề mà gần như không bị “ràng buộc” bởi quá khứ.

Doanh nghiệp khi tuyển dụng tài xế, trong nhiều trường hợp, không có đủ thông tin để đánh giá đầy đủ về lịch sử hoạt động của lái xe. Điều này tạo ra một khoảng trống trong quản lý, nơi mà trách nhiệm cá nhân bị buông lơi, còn rủi ro thì tiếp tục được chuyển từ nơi này sang nơi khác.

Ở góc độ quản lý nhà nước, khi dữ liệu xử phạt chỉ dừng lại ở mức xử lý từng vụ việc đơn lẻ mà chưa được tích hợp thành hồ sơ hành nghề của từng lái xe, thì hiệu quả răn đe và phòng ngừa vẫn còn hạn chế. Một tài xế có thể bị xử phạt nhiều lần ở các địa phương khác nhau, nhưng nếu không có hệ thống liên thông, những vi phạm đó khó được nhìn nhận như một “chuỗi hành vi” cần cảnh báo hoặc xử lý nghiêm khắc hơn.

Bởi vậy, cần sớm xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về người lái xe, trong đó, dữ liệu giấy phép lái xe đã có, dữ liệu về vi phạm của tài xế cũng được lực lượng cảnh sát giao thông không ngừng cập nhật. Hệ thống này phải tích hợp, xây dựng thành một cơ sở dữ liệu tập trung, gắn với mã định danh cá nhân, cập nhật theo thời gian thực, bao gồm thông tin về giấy phép lái xe, các lỗi vi phạm, mức độ tái phạm, tình trạng chấp hành xử phạt và các biện pháp bổ sung (tước bằng, trừ điểm …). Hệ thống này không chỉ phục vụ công tác xử lý vi phạm, mà còn là công cụ phân tích, dự báo rủi ro để hoạch định chính sách giao thông hiệu quả hơn.

Trong hệ thống dữ liệu này, vai trò của doanh nghiệp vận tải cần được đặt đúng vị trí. Doanh nghiệp không chỉ là đơn vị sử dụng lao động, mà còn là “mắt xích” quan trọng trong việc giám sát, đánh giá và phối hợp xử lý vi phạm của lái xe. Khi doanh nghiệp ghi nhận vi phạm của một tài xế, có thể thông báo và phối hợp với cơ quan chức năng để xử lý đến cùng, thay vì để xảy ra tình trạng “bỏ của chạy lấy người”, gây thiệt hại cho bản thân doanh nghiệp và gây khó khăn cho công tác quản lý.

Để thực hiện được điều này, cơ quan chức năng có thể thiết lập cơ chế chia sẻ dữ liệu có kiểm soát với khu vực doanh nghiệp, đặc biệt là các đơn vị vận tải, logistics và dịch vụ có sử dụng nhiều lái xe. Cơ chế này nên vận hành theo nguyên tắc “truy vấn có điều kiện”, trong đó doanh nghiệp chỉ được tiếp cận một phần dữ liệu nhất định, và phải có sự đồng ý của cơ quan chức năng, của người lao động, đặc biệt là cần căn cứ pháp lý rõ ràng.

Đồng thời, cần phân loại mức độ thông tin được chia sẻ: từ thông tin xác thực bằng lái và tình trạng còn hiệu lực; vi phạm nghiêm trọng hoặc tái phạm nhiều lần; thậm chí với những trường hợp đặc biệt, có thể có khuyến cáo rủi ro, do cơ quan quản lý xây dựng. Doanh nghiệp có thể gửi yêu cầu tham vấn đối với các trường hợp nghi ngờ (ví dụ hồ sơ không nhất quán, dấu hiệu che giấu vi phạm), và nhận phản hồi dưới dạng đánh giá tổng hợp thay vì dữ liệu chi tiết, nhằm bảo đảm quyền riêng tư của người lao động.

Bên cạnh đó, để tránh lạm dụng và bảo vệ dữ liệu cá nhân, cần quy định chặt chẽ về trách nhiệm sử dụng thông tin, cơ chế kiểm soát truy cập và chế tài xử lý vi phạm. Song song, phải có cơ chế khiếu nại, chỉnh sửa dữ liệu cho lái xe nếu phát hiện sai sót. Nếu được thiết kế đúng, hệ thống này sẽ tạo ra “hồ sơ tín nhiệm giao thông” minh bạch, góp phần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của tài xế, đồng thời giúp doanh nghiệp có thêm cơ sở trong quyết định tuyển dụng, qua đó giảm thiểu rủi ro tai nạn và chi phí xã hội.

Khi thông tin được chia sẻ minh bạch, trách nhiệm sẽ không còn là gánh nặng của riêng một bên, mà trở thành nghĩa vụ chung của cả hệ thống, trong đó, tài xế sẽ ý thức được việc vi phạm không chỉ bị xử lý trước mắt, mà còn được lưu lại trong “hồ sơ tín nhiệm”, có thể bị ảnh hưởng đến công việc, đến khả năng tuyển dụng. Khi đó, tài xế vi phạm, muốn “chạy làng” cũng khó.