Dấu xưa kinh, rạch (Bài 13): Maspéro rực rỡ sắc màu

Vì được “khai sinh” ở vùng đất có ba dân tộc Kinh - Hoa - Khmer chung sống hòa thuận, mà theo thời gian, Maspéro đã trở thành “chứng nhân” cho quá trình giao thoa văn hóa và cố kết cộng đồng của địa phương.

Mỗi năm vào tháng 10 âm lịch, dòng Maspéro cực kỳ sôi động và rực rỡ sắc màu khi được đăng cai Giải Đua ghe Ngo trong Lễ hội Ok-Om-Bok. Đây là con kênh vừa mang hơi thở hiện đại của một đô thị đang phát triển, vừa là trung tâm hội tụ các hoạt động văn hóa truyền thống của đồng bào Khmer ở vùng đất Sóc Trăng (cũ).

Dòng chảy lịch sử

Chảy qua vùng đất có nhiều ngôi chùa Khmer cổ kính, kênh xáng Maspéro như một dải lụa mềm, uốn lượn êm đềm, phẳng lặng. Có lẽ, nước sông chờ đến tháng mười để cuộn trào sức sống, hết mình với Lễ hội Ok-Om-Bok quê nhà.

Dấu xưa kinh, rạch (Bài 1): Rạch Đầu Sấu, dấu ấn “ngạc ngư” bên dòng Cầm Thi Giang

Dấu xưa kinh, rạch (Bài 2): Rạch Bình Thủy với dáng rồng nằm

Dấu xưa kinh, rạch (Bài 3): Huyền thoại dòng Bạch Ngưu

Dấu xưa kinh, rạch (Bài 4): Kinh Vĩnh An nối dải biên thùy

Dòng kênh này chảy qua TP. Sóc Trăng (tỉnh Sóc Trăng cũ), sau sáp nhập, hiện Maspéro chảy qua hai phường Phú Lợi và Sóc Trăng của TP. Cần Thơ. Từ lâu, dòng Maspéro là “đường đua xanh” huyền thoại, nơi lưu giữ linh hồn của hoạt động đua ghe Ngo. Ở đó, nhịp chèo kiêu hãnh của người dân xứ sở “Sóc Sờ Bai” vang xa, gắn liền với tinh thần đoàn kết và khát vọng thịnh vượng của từng phum, sóc.

Dựa vào các tư liệu ghi chép, ngày xưa, trên địa bàn làng Khánh Hưng (TP. Sóc Trăng cũ trước đây) chỉ có con kênh duy nhất mang tên Delanoue. Con kênh này là nơi thoát nước thải và tập trung ghe, tàu chở hàng hóa lưu thông.

Do mật độ dân cư phát triển, nước thải và rác ngày càng nhiều đã tạo sự bồi lắng khá nhanh, làm cho kênh Delanoue cạn dần, ô nhiễm xuất hiện tại các khu dân cư nội thành. Trước thực trạng đó, viên chủ tỉnh Sóc Trăng lúc bấy giờ là Maspéro đã cho đào con kênh nối liền Sóc Trăng với kênh Xáng (Phụng Hiệp) và đặt tên là Maspéro. Kênh Maspéro dài 33 km, rộng 40-60 m.

Tiến sĩ Huỳnh Vũ Lam – Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật TP. Cần Thơ chia sẻ thêm thông tin về dòng kênh Maspéro thuở sơ khai:

 “Vào năm 1910, viên chủ tỉnh Sóc Trăng tên Maspéro đã khởi xướng cho đào con kênh này. Tuy nhiên, tên Maspéro là trên giấy tờ, còn người dân ở Sóc Trăng thì thường gọi con kênh này là kênh Xáng, tức là kênh do xáng múc đào. Xét về yếu tố lịch sử, từ khi có mặt, kênh xáng Maspéro đã tạo ra sự thay đổi lớn cho vùng đất TP. Sóc Trăng (cũ) mà nay là phường Phú Lợi và phường Sóc Trăng. Nó không chỉ là con kênh dẫn nước mà hai bên bờ sông có cảnh quan đã tạo điều kiện cho dân cư đôi bờ phát triển và hỗ trợ phát triển kinh tế”.

Dấu xưa kinh, rạch (Bài 5): Từ kinh Thoại Hà đến vùng lúa trù phú Thoại Sơn

Dấu xưa kinh, rạch (Bài 6): Theo dòng Quản Lộ - Phụng Hiệp

Dấu xưa kinh, rạch (Bài 7): Chuyện kể từ dòng T5

Dấu xưa kinh, rạch (Bài 8): Bảy dòng kênh hò hẹn

Đường đua ghe Ngo

Tiếng tăm của kênh Maspéro càng vang xa khi được đặt trong yếu tố văn hóa – lễ hội, đặc biệt Lễ hội Ok-Om-Bok với hoạt động đua ghe Ngo và thả Đèn nước (Loi Protip). Khi trăng tháng 10 âm lịch tròn đầy và sáng nhất cũng là lúc đồng bào Khmer ở Sóc Trăng long trọng tổ chức Lễ hội thiêng liêng Ok-Om-Bok (còn gọi là Lễ Cúng Trăng) để tưởng nhớ công ơn mặt trăng. Theo tín ngưỡng của người Khmer, mặt trăng được tin là vị thần cai quản thời tiết và mùa màng, mang lại mưa thuận gió hoà, mùa màng tươi tốt, giúp cho cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

Một trong những hoạt động truyền thống của Lễ hội này là thả Đèn nước. Cứ vào ngày 14-15 tháng mười âm lịch hằng năm, đồng bào Khmer ở Sóc Trăng dùng kiệu đưa đèn ra thả theo dòng nước Maspéro, đi theo có đoàn múa trống sadăm của chùa để thêm phần long trọng. Những chiếc đèn mang dáng dấp của ngôi chùa, thiết kế công phu sáng tạo, cách điệu. Đèn càng đẹp thì niềm vui càng lớn, lòng tin vào sự sung túc càng tăng. Maspéro nước chảy hiền hòa đã giúp thuyền đèn trôi ổn định. Bên bờ kè kiên cố, hàng ngàn con người dõi theo thuyền đèn, chứng kiến một Maspéro lung linh, huyền ảo, chứa chan bao khát vọng về cuộc sống ấm no, hạnh phúc mà đồng bào vừa khấn nguyện.

Ông Thạch Văn Mến - Nguyên Trưởng phòng Dân tộc huyện Trần Đề (cũ) cho biết:

 “Sau khi nhập hạ ba tháng, đến ngày xuất hạ thì bà con phật tử Khmer ở các phum, sóc và chùa tổ chức kết bè. Sau đó, đưa bè vào chùa và đi thả xuống sông. Ý nghĩa của nghi thức này là để tạ tội với nước và đất vì qua quá trình một năm, bà con sinh sống, lao động và sản xuất đã làm vấy bẩn, ô nhiễm môi trường nước và thiên nhiên. Từ ý nghĩa của nghi thức thả Đèn nước này chứng tỏ, đồng bào dân tộc Khmer đã có sự giáo dục bảo vệ môi trường cách đây trên 2.000 năm rồi”.

Cũng vào tháng 10 âm lịch hằng năm, Maspéro tràn đầy sức sống để phục vụ cho đợt khởi tranh Giải đua ghe Ngo. Theo tương truyền, tục đua ghe Ngo của người Khmer Sóc Trăng lần đầu tiên được tổ chức tại vàm Dù Tho (huyện Mỹ Xuyên cũ). Đến thời Pháp thuộc, điểm đua được dời về sông Nhu Gia (xã Nhu Gia ngày nay). Đến khoảng năm 1980, nhằm mục đích tổ chức cuộc đua ghe Ngo truyền thống của đồng bào dân tộc Khmer ngày càng chu đáo, phát huy giá trị văn hóa, địa phương đã dời điểm đua về kênh Maspéro cố định cho đến ngày nay. Dòng xáng chạy cắt qua lòng đô thị tạo thành một “khán đài tự nhiên” rộng thoáng, nơi hàng ngàn người dân và du khách dễ dàng tụ hội bên bờ sông cổ vũ. Hàng ngàn cổ động viên chen nhau chật ních, reo hò, hướng về lòng sông Maspéro óng ánh:

"Sức lực đội nữ không thua kém gì đội nam đâu nên chúng tôi quyết tâm lấy giải vô địch cho mà coi."

"Năm nay giải đua rất nhộn nhịp, bất cứ ghe nào cũng có niềm tin và nỗ lực để chơi hết mình trong mùa lễ. Cảm ơn Đảng và Nhà nước đã sắp xếp ổn định cho đồng bào vui chơi vui tươi, đồng bào chúng tôi phấn khởi lắm. Năm nay thấy chất lượng ghe nào bơi cũng bơi nhanh hết."

"Năm nay trên dòng sông Maspéro, các đội ghe phấn đấu lắm và thi đấu rất tốt. Sôi nổi hơn hẳn các năm trước."

Dấu xưa kinh, rạch (Bài 9): Huyền thoại kênh Trung Ương

Dấu xưa kinh, rạch (Bài 10): Những dòng kênh làm nên chiến thắng

Dấu xưa kinh, rạch (Bài 11): Long Phụng – dòng kinh giữ đất, nuôi người

Dấu xưa kinh, rạch (Bài 12): Kinh Thầy Cai, ôm trọn di sản 100 năm Làng nghề gạch, gốm

Dù không phải là nơi khởi xướng những cuộc đua ghe Ngo đầu tiên ở Sóc Trăng nhưng Maspéro được xem là không gian lý tưởng để tiếp nối đường đua, góp phần “giữ lửa” môn thể thao dân gian truyền thống của đồng bào dân tộc Khmer ở đây.

Tiến sĩ Huỳnh Vũ Lam – Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật TP. Cần Thơ cho biết thêm:

 “Khi tổ chức thường niên hoạt động đua ghe Ngo, người Khmer ở khắp nơi trong ĐBSCL đến xem và kênh Maspéro nổi tiếng từ đó. Năm 2022, Tổ chức Guinness Việt Nam đã trao quyết định và bằng công nhận Kỷ lục Guinness “Lễ hội Ok Om Bok - Đua ghe Ngo Sóc Trăng có số lượng ghe ngo và vận động viên đông nhất Việt Nam”.

Kênh Maspéro vốn có yếu tố lịch sử và trải qua nhiều biến đổi thăng trầm của thời cuộc đã trở nên nổi tiếng hơn nhờ yếu tố văn hóa, lễ hội. Sau khi tổ chức Guinness công nhận thì Nhà nước đã dành một khoảng đầu tư, giao lại cho Sở VHTT&DL tu bổ. Hiện nay trên dòng Maspéro đoạn đua ghe Ngo có khán đài dành riêng và mỗi năm thì nhiều hoạt động của Lễ hội Ok-Om-Bok được tổ chức ở đây”.

Kênh Maspéro còn là trung tâm của các hoạt động nghệ thuật ca, múa nhạc truyền thống của 3 dân tộc Kinh - Hoa - Khmer, trong đó nghệ thuật sân khấu Rô Băm (của cộng đồng Khmer) và nghệ thuật Ðờn ca tài tử Nam Bộ (của người Kinh). Chính kênh Maspéro đã đưa Lễ hội đến gần với nhân dân, để người dân đóng vai trò là chủ thể trực tiếp sáng tạo, tổ chức và tham gia thụ hưởng. Qua bao mùa lễ hội, dòng sông Maspéro đã trở thành “sân khấu nước”, điểm hẹn văn hóa và đang được khai thác du lịch, để lại ấn tượng đẹp trong mắt du khách.

Dẫu rằng thời gian có thể đổi thay, nhưng những giá trị văn hoá, tinh thần của Lễ hội diễn ra trên kênh Maspéro hôm nay vẫn được kỳ vọng luôn sống động. Sống động để đáp ứng tâm tư, nguyện vọng, nhu cầu sinh hoạt đời sống văn hóa, tinh thần của đồng bào Khmer. Lễ hội qua rồi, dòng Maspéro trở lại hiền hòa và tràn đầy sức sống để tiếp tục nuôi dưỡng nét đẹp văn hóa của đồng bào Khmer ở Sóc Trăng.