Đầu tư công giao thông mới đạt 38%: Kiên quyết phạt hợp đồng, cắt chuyển khối lượng nhà thầu yếu kém

Thế nhưng, số liệu mới nhất từ Bộ Tài chính cho thấy, tính đến hết tháng 8 năm 2026, giải ngân vốn ngân sách nhà nước cho các dự án giao thông trọng điểm quốc gia mới chỉ đạt 38% kế hoạch.

 Đâu là những điểm nghẽn đang giữ chân dòng vốn lớn này, và những người trong cuộc hiến kế ra sao để giải bài toán khơi thông mạch máu đầu tư công?

Tác động nặng nề từ "siêu dự án"

Sự chậm trễ trong giải ngân vốn đầu tư công trong lĩnh vực giao thông chịu tác động nặng nề từ hai siêu dự án đường sắt có quy mô vốn cực lớn. Trong đó dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam mới giải ngân đạt 3% kế hoạch, với 56,8 nghìn tỷ đồng và dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng mới đạt 5,1% kế hoạch, với 35 nghìn tỷ đồng. Nếu không tính hai dự án đường sắt này, tỷ lệ giải ngân chung của các công trình giao thông trọng điểm thực tế đạt tới 57,6%.

Vậy tại sao các siêu dự án đường sắt lại gặp khó khăn ở giai đoạn đầu? Ông Nguyễn Đình Thắng, Trưởng phòng Kế hoạch tổng hợp, Ban quản lý dự án Thăng Long, đơn vị phụ trách dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam lý giải:

“Dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc Nam là dự án quy mô rất lớn, lần đầu tiên thực hiện ở Việt Nam nên vô cùng phức tạp. Hiện nay, Ban Thăng Long đang trong quá trình lựa chọn đơn vị tư vấn lập báo cáo nghiên cứu khả thi, dự kiến hoàn thiện cuối tháng 9 và khoảng tháng 10-11 tư vấn có thể tạm ứng hợp đồng. Khi hoàn thành và tạm ứng hợp đồng xong, lượng vốn xấp xỉ 3.000 tỷ đồng sẽ được giải ngân cho nhà thầu và sẽ đẩy tỷ lệ giải ngân của Ban lên như kỳ vọng.”

Rõ ràng, tính chất phức tạp của công nghệ và quy trình chuẩn bị đầu tư bước đầu là nguyên nhân chính khiến giải ngân vốn cho dự án đường sắt tốc độ cao bị đình trệ. Tương tự, đối với dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, việc phải điều chỉnh tổng mức đầu tư tăng thêm hơn 86 nghìn tỷ đồng cũng đặt ra nhiều thách thức về tổ chức thực hiện và tiến độ giải ngân; đồng thời việc điều chỉnh chủ trương đầu tư cũng kéo theo nhiều thay đổi, làm chậm công tác giải ngân.

Ông Chu Văn Tuân, Phó Giám đốc Ban quản lý dự án Đường sắt phân tích: “Dự án thành phần một hiện đang chờ một số địa phương bàn giao nốt mặt bằng, sau đó chúng tôi sẽ cho triển khai đồng loạt. Còn dự án thành phần hai do tư vấn nước bạn Trung quốc lập báo cáo nghiên cứu khả thi có một số điều chỉnh về vị trí, cao độ nhà ga chính.

Việc này tác động ngược lại dự án thành phần một đã khởi công, buộc chúng tôi phải tiếp tục điều chỉnh thiết kế, hồ sơ. Sự phối hợp này ảnh hưởng trực tiếp, làm chậm tiến độ thi công cũng như giải ngân. Hiện nay hồ sơ bên phía bạn đã cơ bản hoàn thiện, chúng tôi sẽ cho triển khai đồn loạt tại các nhà ga, cố gắng đáp ứng tiến độ mà Bộ XD đã phê duyệt”.

Nếu như các dự án đường sắt đang bị nghẽn ở khâu chuẩn bị đầu tư và lựa chọn tư vấn thiết kế thì tại các dự án đường bộ cao tốc khó khăn lại đến từ hiện trường thi công, từ thời tiết cực đoan, bão lũ cho đến biến động tăng giá nguyên nhiên vật liệu và đặc biệt là tình trạng khan hiếm nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao.

Tại dự án mở rộng cao tốc Cam Lộ - La Sơn, tiến độ giải ngân đến thời điểm hiện tại đạt khoảng hơn 40% tổng kế hoạch giao của năm 2026 chậm hơn so với kế hoạch được giao. Ông Chu Văn Long, Giám đốc quản lý dự án mở rộng cao tốc Cam Lộ - La Sơn chia sẻ giải pháp tháo gỡ khó khăn trên công trường:

“Dự án Cam Lộ - La Sơn gặp nhiều vướng mắc do mưa kéo dài, giá nguyên vật liệu tăng cao và sự dịch chuyển nhân lực kỹ thuật sang các dự án khác. Chúng tôi đã đôn đốc, yêu cầu các đơn vị triển khai đồng loạt theo hình thức cuốn chiếu. Với những nhà thầu thực sự yếu kém, không hoàn thành nhiệm vụ thì chủ đầu tư sẽ kiên quyết cắt chuyển khối lượng”.

Quyết liệt gỡ điểm nghẽn, khơi thông dòng vốn đầu tư công

Ở góc độ địa phương, tỉnh Thanh Hóa đang nổi lên như một điểm sáng về nỗ lực giải ngân đầu tư công với tỷ lệ giải ngân của Ban quản lý dự án Giao thông tỉnh đạt 63%, cao hơn mức trung bình chung toàn tỉnh là 51%. Đơn vị này cũng cam kết giải ngân 100% phần vốn còn lại sau khi thực hiện điều chuyển 499 tỷ đồng nguồn vốn dư thừa so với nhu cầu thực tế sang dự án khác.

Chia sẻ về bài học kinh nghiệm cũng như hiến kế để đẩy nhanh dòng vốn đầu tư công, ông Trần Đức Trọng, Phó Giám đốc Ban quản lý dự án Giao thông tỉnh Thanh Hóa đúc kết:

“Để bảo đảm giải ngân đúng tiến độ, Ban Giao thông đã xây dựng kế hoạch thực hiện, giải ngân theo tuần, phân công rõ trách nhiệm đến từng Lãnh đạo, chuyên viên, đảm bảo nguyên tắc “01 xuyên suốt, 06 rõ”. Trong đó tập trung một số giải pháp trọng tâm như: phối hợp với địa phương đẩy nhanh giải phóng mặt bằng theo hình thức “cuốn chiếu”, chủ động bảo đảm nguồn vật liệu xây dựng; yêu cầu nhà thầu tăng cường nhân lực, thiết bị, tổ chức thi công “3 ca, 4 kíp” để bù tiến độ, kiên quyết thay thế nhà thầu yếu kém; đẩy nhanh nghiệm thu, hoàn thiện hồ sơ thanh toán ngay khi có khối lượng”.

Với các giải pháp quyết liệt, từ chủ động điều chuyển giảm 72 nghìn tỷ đồng kế hoạch vốn chưa có nhu cầu của Bộ Xây dựng, đẩy nhanh tạm ứng vốn cho tư vấn đường sắt, đến kiên quyết phạt hợp đồng cắt chuyển khối lượng nhà thầu yếu kém và áp dụng nguyên tắc điều hành chặt chẽ, kỳ vọng dòng vốn đầu tư công sẽ được khơi thông trong những tháng cuối năm, nhằm hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số mà Chính phủ đã đề ra./.