Dấu ấn Việt ở Phủ Chủ tịch

Qua những câu chuyện ít được kể, nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến mở ra một góc nhìn khác về di sản nổi tiếng này: không chỉ là biểu tượng kiến trúc thuộc địa, mà còn là nơi lưu dấu tài hoa và vị thế của người Việt trong dòng chảy lịch sử.

Phủ Toàn quyền Đông Dương nay là Phủ Chủ tịch xây dựng năm 1901 hoàn thành năm 1906 là công trình lớn nhất Việt Nam trong nửa đầu thế kỷ 20. Tuy nhiên rất ít người biết tòa nhà này có dấu ấn đậm nét của người Việt

Trong bảng vật liệu do kiến trúc sư Pháp lập để đấu thầu đều là những vật liệu tốt có tiếng tăm trên thế giới. Và trong số đó, họ chọn rất nhiều vật liệu ở Việt Nam. Họ mua gạch của nhà máy gạch Hà Nội và Đáp Cầu; đá xây móng họ mua ở vùng Đông Triều (Quảng Ninh) và Kẻ Sở (Hà Nam).

Đá cầu thang ngoài trời là đá hoa cương trắng Thanh Hóa. Đá mảnh nhỏ để ghép là đá Biên Hòa. Gỗ làm cầu thang, cửa ra vào là gỗ lim, gụ Thanh Hóa, Nghệ An.

Trong quá trình xây dựng đã xảy ra sự cố, công ty Nguyễn Thông Viên của một chủ Việt trúng thầu làm cổng và hàng rào. Vì không có kẽm, công ty đã đề xuất chủ đầu tư thay bằng gang và được chấp thuận, nhưng khi quyết toán, Phủ Toàn quyền chấp nhận thanh toán khoản tiền phát sinh do thay đổi vật liệu.

Thương thảo không thành, công ty Nguyễn Thông Viên buộc phải đưa vụ việc ra tòa trọng tài kinh tế. Sau khi thụ lý, tòa ra phán quyết Phủ Toàn quyền phải thanh toán và Phủ Toàn quyền đã chấp hành.

Từ 1914 đến 1944, phủ sửa chữa 20 lần, không kể quét vôi và sơn cửa. Phòng riêng của toàn quyền cũng nhiều lần được tu bổ, các chi tiết theo ý thích của các viên toàn quyền. Trong 20 lần sửa chữa có một kiến trúc sư người Việt là Nguyễn Cao Luyện (1907-1987) được mời cải tạo phòng toàn quyền trong năm 1934.

Kiến trúc sư Nguyễn Cao Luyện tốt nghiệp khoa kiến trúc trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương khóa 1928-1933. Khi còn là sinh viên ông đã bộc lộ tài năng và đỗ thủ khoa khóa này. Trong quá trình thực hiện dự án, ông Nguyễn Cao Luyện đã bổ xung một số tác phẩm nghệ thuật và đồ nội thất địa phương. Một người Việt khác là họa sĩ Nguyễn Gia Trí.

Ông nổi tiếng về sử dụng chất liệu sơn mài. Văn phòng Phủ toàn quyền đã ký hợp đồng với ông thực hiện bức bình phong lớn bằng chất liệu sơn mài với chủ đề Từ Thức gặp tiên. Câu chuyện này được Nguyễn Dữ sáng tác từ thế kỷ 16 dựa theo cốt truyện dân gian Sự tích động Từ Thức.

Tại sao họ lại chọn truyện này? Có thể vì nó hoang đường, kỳ ảo nhưng nội dung muốn nói khát khao của con người được sống trong hòa bình, hạnh phúc. Thời gian thực hiện tác phẩm là 3 năm tính từ ngày 1-4-1944. Số vàng để chế tác được bảo quản trong két sắt do Phủ Toàn quyền thuê tại Ngân hàng Đông Dương.

Việc lấy vàng ra khỏi két phải được sự đồng ý của viên chức người Pháp do Toàn quyền chỉ định. Dự toán kinh phí chế tác bức bình phong là 40.000 đồng Đông Dương. Công việc sáng tác diễn ra theo đúng hợp đồng nhưng ngày 9-3-1945 Nhật đảo chính Pháp, dự án phải dừng lại.

Phủ Toàn quyền Đông Dương dự kiến bán đấu giá bức bình phong dang dở cùng nguyên vật liệu để nộp vào ngân sách nhưng không thực hiện được. Năm 1946, chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đề nghị Ngân hàng Đông Dương mở két để bàn giao những vật liệu chưa sử dụng cho Sở Tài chính Việt Nam nhưng bị từ chối. Sau đó cũng không có thông tin về số phận của bức bình phong dở dang này.

Ngày nay công trình Phủ Chủ tịch thuộc loại đẹp nhất trong các kiến trúc thuộc địa ở Hà Nội. Nó cũng được đánh giá là dinh thực có thứ hạng trên thế giới.