“Đánh thức” lòng đất, cần nền tảng vững chắc

Nhưng đô thị ngầm không đơn thuần là chuyện xây thêm metro, bãi đỗ xe hay trung tâm thương mại dưới mặt đất, đó là phép thử đối với năng lực quy hoạch, quản trị và tầm nhìn dài hạn của Thủ đô.

Nếu làm tốt thì Hà Nội sẽ có thêm một lớp không gian phát triển mới. Ngược lại, lòng đất có thể trở thành một “mớ bòng bong” hạ tầng còn khó xử lý hơn những gì đang diễn ra trên mặt đất.

Nhìn từ trên cao, Hà Nội hôm nay giống một cơ thể đang phải gánh quá nhiều sức nặng trên đôi vai hữu hạn. Mỗi khoảng đất trống nhanh chóng được lấp đầy. Mỗi tuyến đường mới mở lại sớm đông đặc phương tiện. Đó là lý do quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm lần đầu tiên đặt vấn đề hình thành một lớp đô thị dưới lòng đất.

Từng lớp độ sâu được xác định với những chức năng riêng. Lớp nông phục vụ giao thông đi bộ, bãi đỗ xe, hạ tầng kỹ thuật; lớp sâu hơn dành cho đường sắt đô thị, kho dự trữ, công trình phòng chống thiên tai; sâu hơn nữa là các hạ tầng chiến lược và vùng dự trữ lâu dài cho tương lai.

Nhưng chính vì lòng đất đang được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên mới, nên vấn đề quan trọng nhất không nằm ở việc đào sâu bao nhiêu mét, mà là Hà Nội sẽ quản lý tài nguyên ấy ra sao. Bởi những sai lầm dưới lòng đất rất khó sửa chữa, trong khi trên mặt đất hiện nay, không ít nơi vẫn tồn tại tình trạng “đào lên, lấp xuống”.

Vì vậy, trước khi chuẩn bị những chiếc máy đào, Hà Nội cần một bản đồ dưới lòng đất hoàn chỉnh. Đó là một hệ thống thông tin không gian ngầm đầy đủ, số hóa và bắt buộc tích hợp vào mọi dự án.

Bên dưới lòng đất hiện là “mê cung” của đường ống, cáp ngầm, móng cọc công trình cũ, mà phần nhiều trong số đó không có hồ sơ đầy đủ. Không có bản đồ ngầm thống nhất thì mọi quy hoạch đô thị ngầm đều có nguy cơ trở thành cuộc đào xới chồng chéo, theo kiểu mỗi ngành “một nhát”, mỗi dự án một hướng.

Đây là bài học đắt giá từ không ít đô thị đi trước, và Hà Nội có “tờ giấy trắng” - bản vẽ đầu tiên, để tránh mắc lại những sai lầm bằng cách ưu tiên quy hoạch ngay từ khi cầm bút.

Quy hoạch ngầm cũng cần được thực hiện đồng thời với quy hoạch nổi. Trong đó, quan niệm không gian ngầm là không gian khuất, thứ yếu, chỉ dành cho hạ tầng kỹ thuật, cần sớm được dẹp bỏ. Bởi nếu nó “thấm” vào thiết kế thì sẽ tạo ra những đường hầm tối tăm, những ga metro ngột ngạt mà người dân chỉ coi là nơi qua lại, chứ không phải nơi thuộc về.

Nhiều đô thị trên thế giới thành công vì họ thiết kế hai lớp không gian ngay từ đầu. Trên mặt đất là công viên, quảng trường, không gian công cộng. Dưới mặt đất là giao thông, thương mại và hạ tầng kỹ thuật. Hai lớp đô thị hỗ trợ cho nhau như những “bánh răng” ăn khớp. Ngược lại, nếu xây dựng đô thị nổi trước rồi mới tìm cách “nhét” thêm công trình ngầm, thì chi phí sẽ lớn hơn mà hiệu quả lại hạn chế.

Những ga metro đẹp nhất thế giới ở Stockholm, Moscow, Napoli, đều là những tác phẩm nghệ thuật công cộng dưới lòng đất. Mô hình TOD mà Hà Nội đang hướng tới, biến mỗi nhà ga thành một tổ hợp đa năng sống động, là cơ hội để không gian ngầm thực sự trở thành một phần của cuộc sống đô thị.

Không nên chỉ là điểm lên xuống tàu, đó phải là một trung tâm kết nối đa chức năng, nơi người dân có thể đi bộ, mua sắm, tiếp cận dịch vụ công cộng và di chuyển mà không nhất thiết phải bước lên mặt đường.

Cùng với dữ liệu và quy hoạch là một hệ thống pháp lý đủ sức đi trước thực tiễn. Ở Việt Nam, khái niệm quyền sử dụng không gian ngầm vẫn còn mới. Ai được quyền khai thác? Khai thác đến độ sâu nào?

Việc kết nối giữa công trình tư nhân với hạ tầng công cộng được quản lý ra sao? Trách nhiệm thuộc về ai khi các không gian ngầm giao cắt?… Nếu những câu hỏi ấy chưa có lời giải rõ ràng thì rất khó để hình thành một thị trường phát triển không gian ngầm minh bạch và bền vững.

Một điều kiện khác mà các con số quy hoạch không thể nói hết, đó là con người. Đô thị ngầm là lĩnh vực đòi hỏi chuyên môn rất sâu và liên ngành: địa kỹ thuật, cơ học đất, thiết kế hầm và khai đào, quản lý rủi ro ngầm. Đội ngũ nhân lực không thể “nhập khẩu” mãi, và bắt đầu đào tạo ngay từ bây giờ là việc không thể trì hoãn.

Lần đầu tiên trong lịch sử đô thị hóa của mình, Hà Nội có cơ hội “viết” câu chuyện về chiều thứ ba không bị ràng buộc bởi những sai lầm đã qua. Ở đó, đô thị ngầm không nên được xem là một tập hợp công trình, nó phải là một hệ sinh thái.

Thước đo thành công của quy hoạch ngầm sẽ không phải là Hà Nội có bao nhiêu kilomet hầm hay bao nhiêu tầng công trình dưới đất, mà là thành phố có bớt ùn tắc hay không, có thêm không gian xanh hay không, người dân có được hưởng chất lượng sống tốt hơn hay không.

Bởi giá trị lớn nhất của đô thị ngầm không nằm dưới lòng đất. Nó nằm trên mặt đất.

Đó là khi những khoảng không gian từng bị xe cộ và hạ tầng chiếm chỗ được trả lại cho con người. Là khi thành phố có thêm cây xanh, quảng trường và những bước chân thong thả. Là khi lòng đất gánh vác phần việc của mình để mặt đất được “sống” đúng với vai trò vốn có: không gian dành cho cuộc sống.

Khai thác lòng đất vì thế không phải để xây thêm một thành phố khác, mà để Hà Nội trở thành một thành phố đáng sống hơn.