Cuộc khủng hoảng quan trắc môi trường: Nhìn thẳng vào hạn chế để bịt lỗ hổng quy trình

Bộ Công an, Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường đã phối hợp Văn phòng Cơ quan Cảnh sát điều tra - Bộ Công an, Công an thành phố Hà Nội, Công an tỉnh Bắc Ninh vừa điều tra làm rõ các hành vi vi phạm trong lắp đặt, vận hành, quản lý các trạm quan trắc môi trường tự động, liên tục do một số doanh nghiệp lắp đặt trên phạm vi toàn quốc.

Trong đó có: Công ty CP thiết bị công nghiệp và công nghệ môi trường Deahan; Công ty CP tập đoàn Seiki; Công ty CP kỹ thuật môi trường Việt An; Công ty TNHH Minh Thành Group. Kết quả điều tra cho thấy 168/306 - chiếm hơn 50% số trạm quan trắc môi trường được kiểm tra trên toàn quốc có sự chỉnh sửa dữ liệu phân tích môi trường, làm phơi bày lỗ hổng về những dữ liệu môi trường đang bị can thiệp từ nguồn.  

Vậy tăng cường minh bạch thế nào để bịt lỗ hổng trong quy trình vận hành trạm quan trắc? PV VOV Giao thông Quốc gia có cuộc đối thoại với GS Hoàng Xuân Cơ - Trưởng ban Khoa học, Hội Kinh tế môi trường Việt Nam để có cái nhìn đầy đủ hơn về cuộc khủng hoảng quan trắc môi trường này.

PV: Cơ quan điều tra bước đầu làm rõ phương thức, thủ đoạn can thiệp, chỉnh sửa kết quả quan trắc: Can thiệp, chỉnh sửa từ xa bằng cách sử dụng phần mềm; Can thiệp trực tiếp bằng thủ đoạn vật lý vào hệ thống, thiết bị phân tích tại trạm quan trắc. Vậy thì điều gì tạo nên lỗ hổng lớn trong quy trình cung cấp và vận hành các trạm quan trắc hiện nay?

GS Hoàng Xuân Cơ: Mất số liệu thì không thành vấn đề nhưng can thiệp số liệu thì đấy là vấn đề. Thiết bị tự động của nước ngoài mà chúng tôi biết không can thiệp được, mà muốn can thiệp anh phải vào phần mềm riêng của thiết bị. Nhưng vấn đề là số liệu trực tiếp như thế có gửi về được đúng nơi hay không, hay bộ phận kỹ thuật lại sao chép ra xong rồi mới gửi thì đây lại là vấn đề nữa.

Cho nên cái này cũng phải soát, hacker bây giờ vào được cũng rất dễ dàng. Đây là những vấn đề lớn mà chúng ta cần phải kiểm soát, còn chất lượng của thiết bị thì ai kiểm soát, chưa kể cơ quan quản lý nhà nước không đủ nguồn lực, không phải có nhiều nhà khoa học để cử xuống kiểm soát, tức là tất cả những lỗ hở đấy, nếu không bịt được thì sẽ lách được.

PV: Những vi phạm không dừng ở hiện tượng đơn lẻ mà có sự câu kết mang tính hệ thống giữa doanh nghiệp xả thải và đơn vị cung cấp thiết bị quan trắc. Những vi phạm mang tính hệ thống này gây ra hệ luỵ lâu dài ra sao tới lợi ích kinh tế vĩ mô?

GS Hoàng Xuân Cơ: Doanh nghiệp cảm thấy qua mặt dễ dàng, trốn được nghĩa vụ, chây ỳ, nhờn luật. Môi trường bị suy giảm chất lượng dẫn đến hệ lụy cho kinh tế, đời sống. World Bank và WHO nêu hệ lụy của ô nhiễm không khí như tử vong sớm, giảm sức và thời gian lao động và giảm GDP.

Tổng Bí thư Tô Lâm từng cảnh báo mạnh mẽ rằng nếu tình trạng ô nhiễm không khí và thực phẩm không an toàn tiếp diễn, việc xây dựng thêm bao nhiêu bệnh viện cũng không thể đáp ứng đủ nhu cầu chữa bệnh.

Họ ước tính số ca tử vong sớm tại Việt Nam, đồng thời đánh giá mức độ suy giảm thời gian lao động và năng suất lao động của người dân. Từ đó, tính toán tác động tổng thể đến GDP. Đối với hàng hóa xuất khẩu, họ xem xét mức phát thải khí nhà kính của từng sản phẩm; nếu phát thải cao, hàng hóa có thể bị áp thuế hoặc thậm chí không được chấp nhận nhập khẩu.   

PV: Theo ông, đâu là giải pháp căn cơ ngăn chặn những vi phạm nghiêm trọng này? Phải chăng chúng ta đang thiếu những đơn vị kiểm tra độc lập không bị ảnh hưởng bằng lợi ích kinh tế?

GS Hoàng Xuân Cơ: Phải phân rõ ai làm gì để ngăn chặn và giải quyết (nhà nước/cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp, nhà khoa học, truyền thông, cộng đồng. Ai phạt, phạt bao nhiêu, cách thức ra sao,…)

Phải có công cụ hữu hiệu: Pháp luật/pháp chế (quy chuẩn Việt Nam, xử phạt vi phạm, lắp đặt thiết bị đo,…) Pháp luật phải có tính khả thi cao, phải phù hợp với thực tiễn,… (ví dụ Nghị định Số 45/2022/NĐ-CP ngày 07/7/2022 quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường)  

Phải thu hút được sự tham gia của các nhà khoa học/cơ sở nghiên cứu khoa học để giúp cơ quan quản lý có công cụ và có đủ cơ sở khoa học để kiểm soát. Kiểm tra, giải quyết (kiểm tra chéo, xử lý số liệu, lập phần mềm kiểm soát,…) và có thể đề xuất công cụ kinh tế giải quyết (quota ô nhiễm chẳng hạn). Bên cạnh đó, cơ quan quản lý phải đủ mạnh. Người đứng đầu cơ quan liên quan phải đủ tâm, tầm, quyền lực.

PV: Vâng, xin được cảm ơn ông!