"Cuộc chiến" với nắng nóng gay gắt và hạn mặn ở Nam Bộ

Trước sức ép kép của thời tiết cực đoan và biến đổi khí hậu, bài toán “giữ ngọt, chống hạn” đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Tại Đồng Tháp, những ngày này, nồng độ mặn trong nước chưa cao như mọi năm nhưng nỗi lo đã hiện hữu. Nhiều năm qua, cứ sau Tết, kênh mương cạn trơ đáy. Nước sinh hoạt khan hiếm. Người dân phải chắt chiu, chia nhau từng giọt nước. Chủ động ứng phó, gia đình chị Phạm Thị Phượng, ở xã Tân Đông, đã trữ hơn 5 khối nước trong can nhựa, bồn chứa để sử dụng dần:

"Người dân nghe nói nước nhiễm mặn cũng sợ, có đôi lúc kênh cũng cạn lắm. Mình xài không có được nhưng mà cũng phải xài. Năm nay cũng không biết sao, chứ mọi năm gần Tết là nó đã hạn, không có miếng nước nào. Trời mưa chị hứng nước lại để những lúc không có nước thì xài. Nếu mà người dân có thiếu thì chị cũng chia sẻ cho người vài can xài đỡ đi".

Còn tại xã Hỏa Lựu, TP Cần Thơ, giữa những ngày nắng gắt, ông Ngô Văn Léo tất bật kiểm tra lại hệ thống cống bọng quanh vườn khóm của gia đình. Với ông, mỗi mùa hạn mặn là một lần thử thách. Tuy nhiên, nhờ kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm, tư duy chống mặn giờ đây đã chuyển sang chủ động thích ứng.

Ông Ngô Văn Léo, chia sẻ: "Chính quyền địa phương thì người ta đóng cống. Thứ 2 mình bảo vệ vườn của mình bằng cách đóng cống nhỏ vào đất của mình, vào vườn khóm của mình thì hạn mặn mình kiểm soát được".

Song song với giải pháp công trình, thành phố Cần Thơ hiện đã hoàn tất triển khai và đưa vào vận hành 37 điểm cấp nước sạch miễn phí cho người dân vùng ven biển. Về lâu dài, để cấp nước cho người dân, nhất là các khu vực thường xuyên nhiễm mặn và vùng ven biển, ông Trương Cảnh Tuyên, Chủ tịch UBND TP Cần Thơ chia sẻ:

"Chúng ta xây dựng một quy hoạch về cấp nước đồng bộ trên địa bàn toàn thành phố. Trước mắt các công ty cấp nước hiện nay vốn cổ phần nhà nước đang nắm giữ sẽ hợp tác với nhau cùng với Công ty Cổ phần nước AQUAONE để làm sao chúng ta có hệ thống đường ống, kết nối từ nhà máy nước về hướng Kế Sách, Long Phú, Trần Đề và các xã ven biển trong thời gian tới, làm sao phục vụ nước sinh hoạt cho người dân vùng thường xuyên nhiễm mặn".

Không riêng Cần Thơ, tại tỉnh Vĩnh Long, chính quyền cơ sở cũng đang tăng cường theo dõi độ mặn từng ngày. Tỉnh có 6 sông chính nên sẽ chịu tác động lớn từ xâm nhập mặn. 

Ông Văn Hữu Huệ, Phó Giám đốc Sở NN&MT tỉnh Vĩnh Long cho biết, dù năm nay xâm nhập mặn được dự báo không gay gắt như các năm cực đoan nhưng địa phương vẫn theo dõi sát diễn biến, xây dựng kịch bản ứng phó, không chủ quan:

"Tiếp tục công tác quan trắc theo dõi chặt chẽ diễn biến tình hình xâm nhập mặn. Tăng cường vận hành hệ thống công trình thủy lợi tối đa trữ nước ngọt phục vụ cho các nhà máy nước".

Theo Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam, nguồn nước trong tháng 5/2026 về ĐBSCL được dự báo ở mức thấp đến xấp xỉ trung bình nhiều năm, nhưng cao hơn cùng kỳ các năm 2016, 2020, 2023.

Đối với vùng giữa và vùng ven biển ĐBSCL, dự báo ranh mặn 4‰ ảnh hưởng sâu nhất trên các c ửa sông Cửu Long trong tháng 5 xuất hiện vào các kỳ triều cường đầu và thời kỳ mặn cao nhất trong tháng 5 ở giai đoạn từ ngày 17 đến 19-5 với ranh mặn 4g/l từ 37-43km. Đối với vùng ven biển ĐBSCL, mặn xâm nhập sâu vào các đợt triều cường.

PGS.TS Lê Anh Tuấn, giảng viên cao cấp Trường Đại học Cần Thơ đề xuất: "Chúng ta nên điều chỉnh lại cái chiến lược sử dụng nước ở Đồng bằng sông Cửu Long. Chúng ta nên duy trì cái làm lúa ba vụ nữa không? Hay là chúng ta có nên tiếp tục làm đê bao để chúng ta chặn nước ở vùng Tứ giác Long Xuyên hay Đồng Tháp Mười hay không?

Chúng ta không có nên đào những cái ao quá lớn để chúng ta trữ nước ở Đồng bằng sông Cửu Long, bởi vì cái ao mà đào sâu quá 3 mét thì vô tình cái mùa khô là chúng ta rút nước của ao hồ, của nông dân xung quanh đổ vào trong cái ao, chưa kể là phèn xuất hiện ra. Có một cái giải pháp tôi cho là duy nhất là chúng ta đưa nước xuống nước ngầm".

Miền Nam hiện cũng đang trong giai đoạn chuyển mùa, cùng với đó, hiện tượng El Nino nhiều khả năng xuất hiện vào thời kỳ từ tháng 6-8. Dự báo trong thời gian tới, nền nhiệt cả nước sẽ có xu hướng cao hơn trung bình. Không chỉ nắng nóng xuất hiện nhiều hơn mà hiện tượng dông, lốc, mưa đá cũng sẽ xuất hiện nhiều và cực đoan hơn so với trung bình nhiều năm. 

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khó lường, hạn hán và xâm nhập mặn không còn là câu chuyện nhất thời mà đã trở thành thách thức thường trực đối với Đồng bằng sông Cửu Long.

Các chuyên gia khuyến cáo để thích ứng hiệu quả, vẫn cần những giải pháp đồng bộ, lâu dài và sự chung tay của toàn xã hội.

Trong khi chờ đợi những cơn mưa đầu mùa giúp “giải nhiệt” phần nào áp lực, việc chủ động ứng phó vẫn là chìa khóa để bảo vệ sinh kế và cuộc sống của người dân vùng châu thổ.