Sài Gòn sống và yêu: Cột cờ Thủ Ngữ, biểu tượng lịch sử

Đứng bên dòng chảy của lịch sử, Cột cờ là nhân chứng cho các sự kiện lịch sử của Sài Gòn – TP.HCM.

Theo tài liệu lịch sử, sau khi chiếm Sài Gòn (1859) Pháp xây dựng công xưởng hải quân (tức Xưởng Ba Son) ngay sát Xưởng Thủy của triều Nguyễn, nơi được coi là vị trí rất tốt cho việc đặt các ụ sửa tàu, có khả năng tiếp nhận nhiều loại tàu thuyền vào cập bến. Bên cạnh công xưởng hải quân, Pháp cũng thiết lập một hải cảng thương mại quốc tế mới ở sông Sài Gòn phía cửa rạch Bến Nghé.

Chỉ một năm sau (1860) Pháp đã quyết định mở thương cảng cho tự do thông thương và khu vực cảng này hoàn tất vào năm 1863, đánh dấu bằng sự hiện diện của tòa nhà trụ sở Công ty vận tải đường biển Pháp (Messageries Maritimes) tức bến Nhà Rồng. Cột cờ Thủ Ngữ được xây dựng vào tháng 10.1865 tại khu vực ngã ba rạch Bến Nghé gặp sông Sài Gòn, đối diện với bến Nhà Rồng, nay ở đầu đường Hàm Nghi. 

Theo TS. Nguyễn Thị Hậu - Tổng thư ký Hội Khoa học lịch sử TP.HCM, Nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển TP.HCM, Cột cờ là một bộ phận kỹ thuật của cảng Sài Gòn, có chức năng gắn liền với việc điều hành những chuyến tàu ra vào cảng.

Tiến sĩ Hậu chia sẻ thêm: "Cột cờ này có chức năng điều hành tàu ra vào, luồng lạch ở khu vực này, góc độ lịch sử thì đây là một trong những kiến trúc kỹ thuật của thương cảng Sài Gòn từ khá sớm. Cho đến bây giờ nếu nói ở góc độ di sản của đô thị thì có thể coi Cột cờ Thủ Ngữ là một di sản công nghiệp của đô thị, đánh dấu một hiện tượng kinh tế hiện đại, tức là kinh tế xuất nhập khẩu và có các bến cảng, có các tàu lớn ra vào bến cảng Sài Gòn".

Buổi mới xây dựng, trên ngọn cờ thường thấy treo ám ngữ, ban ngày là cờ vải, cờ màu, hoặc một quả bóng sơn đen. Ban đêm thì treo một ánh đèn, khi trắng khi đỏ, tức là ám hiệu báo tin cho tàu bè biết hiệu lệnh tránh lỗ rạn nguy hiểm, ghe thuyền qua lại, trong lúc vô ra sông Sài Gòn. Từ 2/9/1945, cột cờ Thủ Ngữ trở thành cột cờ có cờ đỏ sao vàng, tiêu biểu cho ý chí, nghị lực, quyền độc lập tự chủ của người dân.

Từ thời điểm xây dựng đến nay, Cột cờ Thủ Ngữ đã vượt ngưỡng 160 năm tuổi, với nhiều giai đoạn biến đổi về hình thức và công năng. Tuy trải qua nhiều lần thay đổi nhưng chủ yếu chuyển đổi về công năng, hình thức kiến trúc bên dưới và không gian cảnh quan xung quanh cột cờ; phần cột tín hiệu bên trên về cơ bản giữ được hình thức xuyên suốt qua các giai đoạn.

Tiến sĩ Khảo cổ học Nguyễn Thị Hậu chia sẻ thêm kiến trúc của di sản trăm năm: "Đây là tòa nhà kiến trúc của bát giác nên là hình thức này ở phương Đông mình khá quen thuộc. Ở dưới kiến trúc kiểu phương Đông nhưng bên trên cấu trúc lại là những vật liệu rất hiện đại, cấu trúc cột cờ không phải truyền thống như kiểu phương Đông là xây bằng gạch từ dưới lên như cột cò Hà Nội, cột cờ Thành Huế, cột cờ này có vật liệu rất hiện đại, là sắt thép, bởi tính chất kỹ thuật của nó là quan trọng chứ không phải mang tính chất là cột cờ theo kiểu nghi lễ ở Thủ đô hay Kinh đô".

Kiến trúc Cột cờ Thủ Ngữ vừa quen thuộc vừa hiện đại tạo nên nét độc đáo của cột cờ di sản giữa Sài Gòn, làm người địa phương hay khách du lịch đều chậm chân vài nhịp để tò mò nhìn ngắm. Tiến sĩ Khảo cổ Nguyễn Thị Hậu chia sẻ thêm về Cột cờ Thủ Ngữ thời điểm trước và sau năm 1975:

"Trước năm 1975, tôi thấy ở đây trưng bày những bức ảnh cổ, những bưu thiếp, những bức ảnh cổ về đô thị Sài Gòn thuở xưa. Sau 1975, đặc biệt là gần đây khi chúng ta chỉnh trang Bến Bạch Đằng để tạo thành công viên Bến Bạch Đằng quen thuộc thì Cột cờ Thủ Ngữ cũng được chỉnh trang lại, trồng hoa, sơ phết lại để trông đẹp hơn".

Bên cạnh công năng và kiến trúc, Cột cờ Thủ Ngữ còn là nơi chứng nhân những sự kiện trọng đại của Sài Gòn - TPHCM. Một trong những sự kiện nổi bật nhất diễn ra là vào ngày 05/06/1911, người thanh niên Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước tại Bến Nhà Rồng, ngày 23/9/1945 một tiểu đội tự vệ chống trả quả cảm một đại đội quân Anh bảo vệ nền độc lập non trẻ và cũng tại nơi đây ngày 08/3/2010 những đốt hầm đầu tiên của hầm Thủ Thiêm vượt sông Sài Gòn.

Cột cờ Thủ Ngữ thuở mới được xây dựng được xem là dấu chỉ hiện đại của đô thị Sài Gòn, là biểu tượng của sự chuyển mình hiện đại của Sài Gòn. Di sản này đã sừng sững đứng đó hơn 1,5 thế kỷ nhìn Sài Gòn đổi thay, lúc lặn ngụp, lúc vươn mình.

Tiến sĩ Khảo cổ học Nguyễn Thị Hậu nhận định về giá trị của Cột cờ Thủ Ngữ với hành trình phát triển của Sài Gòn: "Dưới góc độ di sản của thành phố, tôi cho rằng các công trình ở khu vực Bến Bạch Đằng, Bến Nhà Rồng, Cột cờ Thủ Ngữ, cầu Móng, Tòa nhà Ngân hàng, toàn bộ khu vực này tạo thành quần thể di tích lịch sử được hình thành vào giai đoạn đầu của sự phát triển của đô thị Sài Gòn nên nó mang ý nghĩa rất tiêu biểu về lịch sử, về văn hóa và cũng là những chứng nhân rất quan trọng của quá trình phát triển TP nói chung, quá trình phát triển, thịnh vượng của Thương cảng Sài Gòn nói riêng trong sự phát triển của Sài Gòn – Sài Gòn - TP.HCM".

Cột cờ Thủ Ngữ là di sản nhiều giá trị, đã hiên ngang nhìn Sài Gòn từ sơ khai đến hiện tại, nhưng có lẽ vì những điều kiện khách quan, di sản đặc sắc này vẫn chưa tiệm cận với nhu cầu tham quan tìm hiểu của du khách và người dân địa phương.

Tin rằng, chỉ cần được mở đường, bằng giải pháp truyền thông rộng rãi, bằng các chương trình “tìm về” quá khứ sống động, Cột cờ Thủ Ngữ sẽ đến nhanh, ở lâu và nằm sâu trong trái tim của những người con đất Sài Gòn, thậm chí tạo nên điểm nhấn ấn tượng cho du khách trong nước và quốc tế.  

SỐNG Ở SÀI GÒN: Sài Gòn và những góc quán quen

Sài Gòn - TP.HCM là thành phố của những cuộc hẹn vội. Người ta gặp nhau giữa dòng xe cuộn chảy, chào nhau bằng cái gật đầu nhanh, chia tay nhau bằng một lời hẹn để đó. Nhưng giữa nhịp sống hối hả ấy, vẫn có những nơi mà thời gian như chậm lại – những góc quán quen, lặng lẽ nép mình trong lòng phố thị, để giữ giúp con người ta một khoảng thở, một chỗ dựa tinh thần giữa mênh mang đời sống.  

Không ai nhớ rõ mình bắt đầu quen một quán từ khi nào. Chỉ biết có những buổi chiều tan làm, chân tự rẽ vào con hẻm cũ, tay tự kéo cánh cửa gỗ đã sờn màu, và lòng thì nhẹ hẳn đi khi mùi cà phê quen thuộc lan ra trong không gian. Quán quen không cần bảng hiệu lớn, cũng chẳng cần trang trí cầu kỳ. Đôi khi chỉ là vài bộ bàn ghế thấp, một chiếc quạt quay lặng lẽ, vài bản nhạc cũ phát ra từ chiếc loa đã ngả màu thời gian.

Nhưng lạ thay, chính những điều giản dị ấy lại khiến người ta nhớ, khiến người ta quay về. Sài Gòn có nhiều quán cà phê, nhiều đến mức mỗi ngày mở ra một quán mới, mỗi tháng lại có một trào lưu mới. Nhưng quán quen thì khác. Nó không chạy theo trào lưu, không vội vàng thay đổi. Quán quen giống như một người bạn cũ – không cần nói nhiều, chỉ cần ngồi đó là đã thấy an yên.

Có những góc quán nằm sâu trong hẻm, nơi tiếng xe ngoài phố chỉ còn là âm thanh xa xăm. Buổi sáng, ánh nắng len qua tán cây, đổ thành từng vệt vàng nhạt trên mặt bàn gỗ. Người ta ngồi đó, nhấp một ngụm cà phê đen, đọc vài trang sách, hoặc đơn giản là nhìn cuộc sống trôi qua trước mắt. Không ai thúc giục ai, không ai hỏi han nhiều. Mỗi người đến quán mang theo một câu chuyện riêng, và rời đi khi lòng đã nhẹ hơn một chút.

Chiều xuống, Sài Gòn dịu lại trong ánh hoàng hôn lẫn khói bụi. Góc quán quen bắt đầu đông hơn. Có người ghé vào sau giờ làm, có người hẹn bạn cũ, có người ngồi một mình để trốn khỏi những ồn ào ngoài kia. Tiếng cười nói vừa đủ nghe, tiếng muỗng chạm ly leng keng, tất cả hòa vào nhau thành một bản nhạc rất Sài Gòn – không hoàn hảo, nhưng thật.

Có những góc quán chứng kiến cả một quãng đời người. Nơi người ta từng ngồi học bài cho kỳ thi quan trọng, từng run rẩy chờ một cuộc gọi, từng lặng im sau một cuộc chia tay. Có quán đã thấy người ta từ những ngày còn trẻ, đến khi tóc đã lấm tấm bạc. Thời gian đi qua con người, nhưng quán vẫn ở đó, như một mốc neo ký ức, để mỗi lần quay lại, người ta có thể nhận ra mình đã thay đổi nhiều đến nhường nào.

Sài Gòn là thành phố của người đến rồi đi. Nhiều người rời thành phố này mang theo hành trang là những kỷ niệm vụn vặt – một con đường quen, một cơn mưa bất chợt, và cả một góc quán đã từng gắn bó. Khi ở nơi xa, chỉ cần nhớ đến mùi cà phê buổi sáng, nhớ đến chiếc bàn cạnh cửa sổ, lòng đã thấy nhói lên một nỗi nhớ rất khó gọi tên. Quán quen cũng là nơi người ta học cách ở một mình. Giữa thành phố đông đúc, được ngồi lặng lẽ trong một góc nhỏ, nghe nhạc, nhìn người qua lại, đó đã là một niềm an ủi. Không cần nói chuyện với ai, không cần phải tỏ ra vui vẻ. Chỉ cần được là chính mình, trong một không gian không phán xét.

Sài Gòn thay đổi từng ngày. Những tòa nhà cao lên, những con đường mở rộng, những quán cũ đôi khi phải nhường chỗ cho cái mới. Nhưng trong ký ức của mỗi người, vẫn luôn có một góc quán quen chưa bao giờ biến mất. Nó sống trong nỗi nhớ, trong những lần kể lại, trong cả những lúc bất chợt thấy lòng mình chùng xuống giữa phố đông.

Có lẽ vì vậy mà người ta yêu Sài Gòn. Không phải vì thành phố này hào nhoáng, mà vì ở đây, giữa bao nhiêu đổi thay, vẫn còn những góc nhỏ đủ để người ta tin rằng mình có chỗ thuộc về. Một góc quán quen, một chiếc ghế cũ, một ly cà phê đúng vị – thế là đủ để thấy Sài Gòn gần gũi như một người thân.

Và nếu có lúc nào đó, giữa cuộc đời nhiều ngã rẽ, bạn thấy mình lạc lõng, hãy thử ghé lại một góc quán quen. Ngồi xuống, gọi một thức uống mình thích, để thời gian trôi chậm lại. Biết đâu, trong khoảnh khắc rất bình thường ấy, bạn sẽ nhận ra: Sài Gòn chưa bao giờ bỏ quên những người yêu nó – chỉ là thành phố ấy đang chờ ta ở một góc quán quen nào đó, rất khẽ, rất hiền.