Công bằng, nhưng không máy móc

Camera AI: Xử phạt thế nào khi “tình ngay lý gian”?

Cần khẳng định, việc ứng dụng camera AI để giám sát và xử lý vi phạm giao thông là xu hướng tất yếu, hoàn toàn có cơ sở pháp lý và phù hợp yêu cầu quản lý hiện đại. Ở đó, camera AI không phải “quan tòa tự động”, tự ý ra quyết định xử phạt, mà chủ yếu ghi nhận hình ảnh, nhận diện hành vi nghi vấn như vượt đèn đỏ, đi sai làn, dừng đỗ sai quy định, không chấp hành tín hiệu giao thông…

Sau đó, dữ liệu được chuyển cho lực lượng chức năng kiểm tra, đối chiếu và xác minh trước khi ra quyết định xử phạt. Nói cách khác, AI là công cụ hỗ trợ nâng cao hiệu quả giám sát, còn quyết định cuối cùng vẫn thuộc về con người và cơ quan có thẩm quyền.

Ưu điểm lớn nhất của hệ thống này là tính khách quan, giảm tiếp xúc trực tiếp giữa người vi phạm và người thi hành công vụ. Quan trọng hơn, khi người dân biết mọi hành vi đều có thể bị ghi nhận, ý thức chấp hành pháp luật sẽ được nâng lên.

Tuy nhiên, công nghệ nào cũng có sai số nếu dữ liệu đầu vào chưa đầy đủ hoặc tình huống giao thông quá phức tạp. Chẳng hạn, tài xế vượt đèn đỏ để nhường đường cho xe ưu tiên đang làm nhiệm vụ khẩn cấp; biển số bị hệ thống đọc nhầm do bùn đất, do bị che, dán, làm sai lệch thông tin. Đây là những trường hợp có thể phát sinh thông báo xử phạt chưa chính xác. Nhưng có phát sinh không đồng nghĩa hệ thống vô căn cứ. Ngược lại, chính vì đã có dữ liệu hình ảnh nên việc rà soát, minh oan cũng thuận lợi hơn nhiều so với tranh cãi bằng lời nói.

Khi nhận được thông báo phạt nguội mà cho rằng dữ liệu ghi nhận vi phạm từ camera không chính xác so với thực tế, người dân cần bình tĩnh và thực hiện đúng quy trình khiếu nại. Trước hết, kiểm tra kỹ thời gian, địa điểm, biển số, lỗi vi phạm ghi trong thông báo. Nếu phát hiện bất hợp lý, cần liên hệ ngay cơ quan ra thông báo xử phạt hoặc đơn vị CSGT phụ trách tuyến đường đó để đề nghị cung cấp hình ảnh, video liên quan. Đây là quyền chính đáng của công dân nhằm biết rõ căn cứ xử phạt.

Tiếp đó, người dân chuẩn bị tài liệu chứng minh. Chẳng hạn, nếu nhường đường cho xe ưu tiên, có thể cung cấp camera hành trình, clip từ người đi đường, dữ liệu định vị hoặc nhân chứng thể hiện thời điểm có xe cứu thương, cứu hỏa, xe công an phát tín hiệu ưu tiên.

Nếu bị nhận diện sai do biển số bị che khuất, do biển số bị che, dán, làm mờ, chủ xe nên xuất trình ảnh hiện trạng xe, lịch sử bảo dưỡng, hình ảnh từ camera cá nhân hoặc các chứng cứ cho thấy phương tiện vi phạm là xe khác.

Về phía cơ quan quản lý, muốn người dân “tâm phục, khẩu phục” thì không thể chỉ đầu tư camera mà phải đầu tư cả quy trình hậu kiểm. Mỗi lỗi phạt nguội cần được cán bộ rà soát kỹ trước khi phát hành thông báo. Kênh tra cứu trực tuyến phải thuận tiện, minh bạch.

Đặc biệt, cơ chế tiếp nhận phản ánh phải nhanh gọn; thời gian xử lý khiếu nại phải rõ ràng, minh bạch và rút ngắn tối thiểu để giảm phiền hà cho người dân, nếu họ không phải là người vi phạm.

Xử phạt qua camera AI là bước tiến của quản trị giao thông văn minh, không thể chỉ vì vài trường hợp sai sót cá biệt mà bị coi nhẹ. Điều xã hội cần không phải là phủ nhận công nghệ, mà là sử dụng công nghệ đúng cách, có kiểm soát và có trách nhiệm. Khi cơ quan chức năng minh bạch, người dân hiểu quyền của mình và chủ động khiếu nại đúng luật nếu bị oan, thì AI sẽ trở thành trợ thủ đắc lực cho trật tự an toàn giao thông.