Con cá về cảng, hành trình ở lại trên hệ thống

Thế nhưng với cơ quan quản lý, phía sau mẻ cá ấy còn là cả một hành trình cần được xác định rõ: con tàu đã đi đâu, đánh bắt ở vùng biển nào, trong bao lâu và sản lượng mang về là bao nhiêu?

Những thông tin ấy không chỉ nằm trong sổ giấy của ngư dân, mà được lưu lại trên các hệ thống điện tử, từ giám sát hành trình VMS, nhật ký khai thác đến hệ thống eCDT tại cảng cá.

Từ con số trên thân tàu đến “lá chắn” chống IUU

Rời biển để đổi nghề - Bước chuyển trong chống khai thác IUU

Đà Nẵng quyết liệt chống khai thác IUU, hướng tới mục tiêu gỡ “thẻ vàng” trong năm 2026

Bộ Tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 4 phát động thi đua cao điểm chống khai thác IUU

Khi tàu cập cảng, thông tin chuyến biển được tiếp nhận trên hệ thống, nhân viên cảng bố trí vị trí neo đậu, theo dõi quá trình bốc dỡ và ghi nhận sản lượng thực tế. Những dữ liệu này ngay sau đó được đối chiếu với hành trình và nhật ký khai thác của tàu.

Thuyền trưởng Trần Văn Đạo, tàu QN-89998 cho biết, trên mỗi chuyến biển, các thông tin về vùng đánh bắt, tọa độ, sản lượng và hoạt động mua bán đều phải được ghi chép đầy đủ:

“Tôi có cái giám sát hành trình và nhật ký khai thác đó, đánh bắt vùng nào, mua vùng nào, ai cân cái loại hàng, rồi cái vùng tuyến vĩ tuyến kinh độ kinh tuyến vĩ tuyến bao nhiêu là  phải ghi vào trong giấy tờ đó.

Khi có cơ quan chức năng kiểm tra thì họ chỉ nhìn là họ biết mình khai thác, đánh bắt ở vùng nào, tàu ở đâu là ghi hết trong đấy. Trường hợp mình mà không ghi là lỗi của mình đến lúc họ là họ biết là họ cũng phạt.

Nhưng ở mình với  bên cơ quan chức năng thì phối hợp với nhau mà làm. Việc ghi vào đó không khó nhọc gì đâu, cái việc mình mua ở đâu mình ghi ở đó thì mình ghi vào, lúc họ hỏi mình đưa ra, không có vấn đề gì. Nhưng mà cơ quan chức năng mà mình đầy đủ hết, tất cả các thông tin đầy đủ thì họ cũng không làm khó mình cả”.

Từ một chuyến biển có thể thấy, việc kiểm soát nguồn gốc thủy sản không bắt đầu khi cá được đưa lên bờ mà quá trình ấy bắt đầu từ lúc tàu rời cảng và tiếp tục được cập nhật trong suốt hành trình. Thông qua VMS, cơ quan chức năng theo dõi vị trí, hành trình của tàu.

Nhật ký khai thác cung cấp thông tin về loại cá, sản lượng, vùng khai thác. Khi tàu cập cảng, eCDT tiếp nhận thông tin liên quan đến chuyến biển và sản lượng thực tế. Khi được kết nối, các dữ liệu này tạo thành “dấu vết” của một chuyến đi.

Tại Hải Phòng, việc số hóa đang được triển khai cùng với quản lý chặt chẽ đội tàu. Toàn thành phố hiện có 787 tàu cá được đăng ký và cập nhật trên phần mềm VN-Fishbase. 100% tàu cá đã đăng ký trên hệ thống được đánh dấu theo đúng quy định. Đối với nhóm tàu có chiều dài từ 15m trở lên, 273/273 tàu đã lắp đặt thiết bị giám sát hành trình, đạt 100%.

Đáng chú ý, tất cả tàu cá đều được cấp giấy phép khai thác thủy sản còn hạn, đạt 100%. Hải Phòng hiện không còn tàu cá thuộc diện “3 không” - không đăng ký, không đăng kiểm, không cấp phép. Tính đến ngày 12/8, thành phố có 421 tàu cá từ 12 mét trở lên thuộc diện phải đăng kiểm. Trong đó, 413 tàu còn hạn, chiếm khoảng 98%; 8 tàu hết hạn, chiếm 2%.

Trong 8 tháng năm 2026, Hải Phòng ghi nhận 43 tàu cá nghi ngờ vi phạm liên quan đến mất kết nối trên 6 giờ, hoạt động trên biển 10 ngày. Cơ quan chức năng đã xác minh 39 tàu; xử phạt 18 tàu với tổng số tiền 1.891,5 triệu đồng. 21 tàu không bị xử phạt do đã thực hiện ghi chép và gửi vị trí đầy đủ theo quy định. 4 tàu còn lại đang tiếp tục được xác minh.

Ông Lê Khả Tạo, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản, Chăn nuôi và Thú y Hải Phòng cho biết, số hóa đang giúp việc quản lý chuyển từ ghi chép thủ công sang theo dõi dữ liệu đồng bộ:

“Trước đây, việc ghi chép nhật ký khai thác bằng giấy thường chậm trễ và dễ sai sót. Sau khi được số hóa, mọi thông tin từ các loại cá, sản lượng đến tọa độ đánh bắt được cập nhật, theo dõi thời gian thực, giúp cho cơ quan quản lý kiểm soát mang tính tích hợp ngay từ khi tàu chưa cập bến nhằm bảo đảm sự minh bạch nguồn gốc của sản phẩm thủy sản từ khai thác.

Việc giám sát chặt chẽ tàu cá từ khi xuất bến đến khi cập bến, giúp phát hiện sớm các trường hợp tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài hoặc tàu cá vi phạm IUU hoặc có nguy cơ cao vi phạm IUU, các cơ quan chức năng đã thông báo kịp thời cho các cái chủ tàu biết cũng như người nhà biết để khắc phục.

Thay vì việc phải nộp một đống hồ sơ bằng giấy, chủ tàu chỉ cần khai báo thông qua hệ thống điện tử. Việc xác nhận, chứng nhận nguồn gốc thủy sản được thực hiện nhanh chóng thông qua đó và rút ngắn được cái thời gian làm thủ tục tại cảng.”

Cùng với quản lý đội tàu, Hải Phòng cập nhật các tàu đã xóa đăng ký lên phần mềm quản lý tàu cá; phối hợp với Biên phòng và chính quyền địa phương không cấp phép khai thác, không cho phép những tàu này tiếp tục hoạt động thủy sản.

Các lực lượng cũng tăng cường kiểm tra tại cảng, bến cá và trên ngư trường, hạn chế tình trạng tàu đã xóa đăng ký nhưng vẫn hoạt động hoặc lợi dụng việc chuyển địa bàn để né kiểm soát. Theo ông Lê Khả Tạo, dữ liệu số không chỉ phục vụ một chuyến biển mà còn tạo nền tảng cho công tác quản lý lâu dài:

“Dữ liệu được số hóa giúp Hải Phòng xây dựng được một kho dữ liệu sạch, đúng, đủ, thống nhất về nghề cá. Công tác thống kê sản lượng, đối tượng đánh bắt hàng tháng, hàng năm, đối với từng nghề và từng nhóm tàu đảm bảo độ tin cậy cao, phục vụ tốt trong công tác hoạch định chính sách khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản về sau.

Có thể nói việc triển khai hệ thống số hóa đây không chỉ là một cách thay đổi về công nghệ mà còn là thay đổi về tư duy quản lý, giúp nghề cá cả nước nói chung cũng như nghề cá Hải Phòng nói riêng đạt tới mục tiêu là minh bạch, trách nhiệm và bền vững”.

Từ biển vào bờ, mỗi vị trí VMS, mỗi dòng nhật ký và mỗi lần cập cảng đều góp thành một hồ sơ về nguồn gốc thủy sản. Khi ngư dân đánh bắt đúng vùng, duy trì thiết bị, ghi chép đúng và khai báo đầy đủ, dữ liệu ấy giúp chứng minh mẻ cá có nguồn gốc hợp pháp, đồng thời hạn chế những rủi ro liên quan đến IUU.

Một con cá lên bờ, vì thế, hành trình của nó chưa kết thúc. Hành trình ấy tiếp tục được lưu lại trên hệ thống, để hoạt động khai thác minh bạch hơn, có trách nhiệm hơn và góp phần nâng giá trị thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Chỉ còn ít ngày nữa là đến hạn chót 15/9 để các địa phương hoàn tất dữ liệu phục vụ đợt thanh tra tiếp theo của Ủy ban châu Âu (EC). Để tránh bị giữ tàu, đình chỉ hoạt động và bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình, bà con cần lưu ý những việc bắt buộc phải làm ngay sau đây:

Chuẩn hóa hồ sơ thuyền viên và chứng chỉ chuyên môn: Vụ việc bắt giữ phương tiện tại An Giang ngày 9/9 là lời cảnh báo rõ ràng. Bà con tuyệt đối không bố trí thuyền viên đảm nhiệm vị trí máy trưởng, thuyền trưởng nếu chưa có đầy đủ bằng cấp, chứng chỉ chuyên môn theo quy định. Việc thiếu chứng chỉ chuyên môn khi ra khơi sẽ bị coi là không đủ điều kiện an toàn và vi phạm quy định khai thác thủy sản.

Minh bạch hóa nguồn gốc dầu và vật tư dịch vụ hậu cần: Tuyệt đối không mua bán, sang mạn dầu DO trôi nổi, không rõ nguồn gốc, không có hóa đơn chứng từ hợp lệ trên biển. Mọi hành vi tiếp nhiên liệu mập mờ đều sẽ bị lực lượng Biên phòng, Cảnh sát biển lai dắt về cảng điều tra và có thể bị tịch thu toàn bộ tang vật, phương tiện.

Chủ động báo lỗi phần mềm eCDT và eLogbook: Trước hạn chót 15/9, 100% tàu cá ra vào cảng phải được ghi nhận trên hệ thống eCDT. Nếu gặp trục trặc kỹ thuật hoặc lỗi kết nối khi khai báo nhật ký điện tử, bà con cần liên hệ ngay với cán bộ Ban Quản lý cảng cá hoặc Đồn Biên phòng để được hỗ trợ kỹ thuật, tuyệt đối không tự ý cho tàu xuất bến khi chưa được ghi nhận trên hệ thống.

Duy trì giám sát hành trình VMS 24/24: Nghị định 246/2026 đã có hiệu lực thi hành từ ngày 18/8/2026. Mọi hành vi làm mất kết nối VMS quá thời gian quy định, tháo gửi thiết bị sang tàu khác hay đưa tàu vi phạm vùng biển nước ngoài đều bị áp dụng khung phạt tiền rất nặng (lên tới hàng trăm triệu hoặc 1 tỷ đồng đối với cá nhân), tịch thu vĩnh viễn phương tiện và cấm cấp phép đến 5 năm.